De moderne beiaard

,,Luister. Zo'n grote septiem klinkt toch gewoon heftig? Voor veel mensen is de beiaard een curieus, ouderwets verschijnsel. Maar volgens mij is het een perfect instrument voor moderne muziek.''

Joost van Balkom (1959) is als stadsbeiaardier van 's Hertogenbosch verantwoordelijk voor de bespeling van de beiaard van de Sint Janskathedraal. Deze publieke functie (de stadsbeiaardier is van oudsher een gemeenteambtenaar) wordt al drie generaties door de Van Balkoms vervuld: zijn vader en grootvader gingen hem voor.

Dit betekent echter geenszins dat Van Balkom traditioneel is ingesteld. Integendeel: als een van de weinige beiaardiers heeft Van Balkom een sterke voorkeur voor eigentijds repertoire. Dat is niet al te ruim voorhanden, en dus werkt hij graag samen met componisten. Bovendien draagt hij als componist ook zelf zijn steentje bij. Op het festival November Music speelt hij dit weekeinde een eigen compositie en een werk voor carillon en live-elektronica van componist (en beiaardierszoon) Jorrit Tamminga.

,,De beiaardwereld is nauw verweven met de orgelwereld, en in principe nogal conservatief. Alle muziek van na 1950 wordt er met argusogen bekeken. Maar als er één instrument geschikt is voor moderne muziek, is het de beiaard. Dat komt door het boventoonspectrum van de klokken: daar zitten de grote en de kleine terts op zo'n schurende manier in, dat de beiaard eigenlijk ongeschikt is voor tonale muziek. In mineur gaat het nog wel, maar in majeur wordt die kleine terts eigenlijk te storend. Voor atonale muziek is dat een voordeel: de klokken houden van nature een autonome klank.

,,Voor Vierkant (2005), het stuk van Jorrit Tamminga, wordt de hele toren vol elektronica gehesen. Ik speel een genoteerde partij, die Jorrit ter plekke op zijn laptop gaat vervormen en bewerken. Het resultaat wordt via luidsprekers met de beiaardklank gecombineerd. Ik heb geen flauw idee hoe dat gaat klinken; dat hoor ik ook pas op het concert.

,,Ik ben vooral benieuwd hoe uniek de klanken gaan worden. Aan de elektronische muziek die ik hoorde tijdens mijn studie aan het conservatorium in Den Haag, hoorde je altijd duidelijk de identiteit van de maker: Jan Boerman, Gilius Van Bergeijk, Dick Raaijmakers. Zal dat met een laptop ook lukken?

,,Mijn eigen stuk, Bereshit (de titel is Hebreeuws voor 'In den beginne'), is gebaseerd op de Beth, de tweede letter van het Hebreeuwse alfabet. Die vertegenwoordigt grote tegenstellingen als hemel en aarde, leven en dood. In de compositie leidt dat tot sterke contrasten: snel versus langzaam, massieve klanken tegenover etherische passages.

,,Als je op de beiaard de gebruikelijke klassieke deuntjes speelt, merkt op straat niemand het eigenlijk meer op. Als je juist expressief en uitbundig tekeer gaat, lokt dat veel reacties uit, en bijna altijd positieve. In tegenstelling tot wat veel collega's denken, kunnen mensen moderne beiaardmuziek vaak heel goed waarderen. Bovendien hoor je bij moderne stukken veel beter dat er niet een of andere rol wordt afgedraaid, maar dat er in die toren echt iemand zit te zwoegen achter het klavier. Dat is mijn doel. Als beiaardier wil ik meer zijn dan een soort behang van de stad.''

November Music 2005: 15/11 t/m 20/11 op diverse locaties in Gent (B), 's-Hertogenbosch (NL) en Bochum/Dortmund/Essen/Herne (D). Joost van Balkom speelt op 19/11 in Gent en op 20/11 in Den Bosch. Inl.: www.novembermusic.net en www.vanbalkom.com.