`Zei ik kogels? Ik bedoel sporen'

Er ís helemaal niet geschoten, op de kamer van minister Verdonk. Waarom was er dan toch zoveel commotie? Hoe een Haagse hype tot stand kwam.

,,We hebben niet bewust een hype aangejaagd'', zei premier Balkenende gistermiddag. ,,Het is gebeurd vanuit betrokkenheid.''

Er ís helemaal niet geschoten op de werkkamer van minister Verdonk (Vreemdelingenzaken, VVD), weet Balkenende nu.

Vorige week dacht iedereen, inclusief Balkenende en zijn ministersploeg, nog van wél, hoewel niemand precies wist wat er aan de hand was. Maar Verdonk was doelwit geweest van een mislukte aanslag. Nota bene gericht aan het adres van haar werkkamer, driehoog, op het ministerie van Justitie. Minister Van der Hoeven (Onderwijs, CDA), vorige week vrijdag: ,,Als het zo dichtbij komt, is het heel bedreigend.'' Minister Brinkhorst (Economische Zaken, D66): ,,Het betekent dat er nog steeds elementen in de Nederlandse samenleving zijn die niet weten wat democratie is.''

De vermeende aanslag hield Den Haag een week in de ban. De minister moest een kogelvrij vest onder haar jas dragen. Beveiligingsmaatregelen werden verscherpt.

Ook buiten Den Haag waren de gevolgen zichtbaar.De politie in Amsterdam pakte, vanwege de extra dreiging rondom Verdonk, met groot machtsvertoon uit om spandoeken in de stad met anti-Verdonk teksten te verwijderen.

De oorsprong van alle deze commotie ligt in een persbericht van 96 woorden, waar aanvankelijk geen journalist acht op sloeg. Het is donderdag 3 november, 18.33 uur. Het ministerie van Justitie brengt naar buiten dat de Haagse politie een beschadiging heeft onderzocht aan het raam van de werkkamer van minister Verdonk. Een beschadiging die mogelijk het gevolg kan zijn van ,,een projectiel'', aldus het bericht. Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) zou worden ingeschakeld en er is door het departement aangifte gedaan bij het openbaar ministerie.

De vraag of dat persbericht wel moet uitgaan, is die donderdag nog langdurig gespreksonderwerp op het ministerie. De dag ervoor hadden beveiligingsmedewerkers van Justitie een beschadiging aan het raam ontdekt. Onduidelijk is hoe lang die beschadiging er al zat. Maar het is de dag van de herdenking van de moord op cineast Theo van Gogh. Bovendien is Verdonks beleid toch al omstreden vanwege de doden bij de Schipholbrand.

Daarom neemt het departement maatregelen. Verdonk krijgt een andere werkkamer en een kogelvrij vest. Vooral dat laatste is voor het departement reden het persbericht te versturen. Dat is overheidsbeleid sinds de verhoogde terreurdreiging, sinds juni 2004. Verdonk zelf is volgens betrokkenen die donderdag nog huiverig voor publiciteit. Maar op advies van de afdeling voorlichting besluit minister Donner (Justitie, CDA) dat het bericht er moet komen.

De pers op het Binnenhof reageert aanvankelijk niet. Totdat elders aan het Binnenhof het zogeheten bewindspersonenoverleg van de VVD is afgelopen. Daar was het raam-incident uitvoerig aan de orde geweest. En onder de aanwezigen leed het geen twijfel dat het daadwerkelijk een schietincident was geweest.

Na dit overleg krijgen journalisten van betrokkenen rondom het VVD-overleg informatie over de ontstane opwinding. RTL Nieuws is de eerste die, op basis van vertrouwelijke bronnen, de kogel-theorie noemt donderdagavond in de allerlaatste nieuwsuitzending. Het NOS Journaal reageert dan ook. De dag erop is het schietincident groot nieuws in alle media. Omdat de vertrouwelijke bronnen volhouden dat het om een `schietincident' gaat, nemen andere media, ook deze krant, dat bericht over.

Na afloop van de ministerraad, nog steeds zonder deugdelijk bewijsmateriaal, spreken ministers hun afschuw uit. Ook Balkenende tijdens zijn wekelijkse persconferentie. ,,Er zijn sporen van kogels aangetroffen'', zegt hij. Om zichzelf vervolgens te corrigeren. ,,Zei ik kogels? Ik bedoel dat er sporen zijn aangetroffen, ik wil niet op het onderzoek vooruitlopen.''

De dag erop, op zaterdag, brengt het openbaar ministerie in Den Haag naar buiten dat het ,,onwaarschijnlijk'' is dat dat er op het raam geschoten zou zijn, zo had onderzoek inmiddels uitgewezen. Geen aanslag of gericht schot dus. Maar dat bericht komt na een spoedzitting van de Amsterdamse driehoek van burgemeester, korpschef en hoofdofficier van justitie. Gespreksonderwerp daar zijn de spandoeken die her en der in de stad hangen en zich tegen Verdonk keren. `Moordenaar', is op een doek te lezen. En: ,,Elf levend verbrand, Rita bedankt.''

Teksten die niet ongebruikelijk zijn in de hoofdstad en over het algemeen getolereerd worden. Maar de ,,verhoogde dreigingsrisico's rond Verdonk'' en vooral ook de commotie rond de vermeende aanslag was voor de driehoek aanleiding om geen `smaad' aan haar adres te accepteren. De politie krijgt opdracht om in te grijpen en doet dat ook met een macht aan mobiele eenheid achter de hand. Burgemeester Cohen spreekt hier zijn spijt over uit. Het ingrijpen, zegt hij later, is het gevolg van gebrekkige informatie uit Den Haag. Met andere woorden: de betrokkenheid van bewindspersonen heeft Amsterdam op het verkeerde been gezet.