Thermische zwevers en fladderaars

Een krachtige verrekijker is onmisbaar in Israël. Niet om van gepaste afstand militaire manoeuvres in de bezette gebieden of andere ellende te volgen, want dat is wegens scherpschutters veel te riskant. Maar zonder dit instrument is het onmogelijk de reusachtige najaarsdrukte in het Israëlische luchtruim te bewonderen.

Indrukwekkende zwermen pelikanen, kraanvogels, reigers, aasgieren passeren hier op weg van het koude noordelijk halfrond naar de warme zuidelijke hemisfeer. Gelegen op het knooppunt van drie continenten vormen de Israëlische Hula Vallei en de oostelijk gelegen Jordaan Vallei een soort flessenhals in het traject dat door meer dan 500 miljoen vogels twee keer per jaar wordt afgelegd. Deze vogels maken gebruik van de warme luchtlagen en foerageergebieden in deze valleien die deel uit maken van de Grote Rift of Slenk Vallei die van Turkije naar Mozambique loopt.

Een eeuwenoud en fascinerend verschijnsel, de schrijvers van de bijbel spraken er al over. En niets nieuws voor de wereld van de ornithologen, die met tienduizenden tegelijk naar Israël komen om de trek van meer dan 500 vogelsoorten te registreren. Maar voor de leken, wakker geschud door de hysterische aandacht in de media voor de vogelgriep, een ontdekking. Niet alleen biddende joden en moslims kijken langs de snelweg en op parkeerplaatsen omhoog, zij hebben gezelschap gekregen van een nieuwe generatie vogelkijkers die een kleine rage hebben gecreeërd. Vogelclubs registeren nieuwe leden, websites worden overspoeld en de media schrijven eindelijk eens over iets anders dan het conflict.

Dankzij de vogelgriep-hype is Dr Yossi Leshem, hoogleraar ornithologie in Tel Aviv en directeur van het Internationale Centrum voor de studie van de vogeltrek in Latrun, opeens een bekende Israëliër geworden. Hij was al een vertrouwde figuur in de wereldwijde gemeenschap van miljoenen actieve vogelkijkers. En de Nederlandse luchtmacht en de Universiteit van Amsterdam kenden hem reeds van zijn wetenschappelijk werk om met behulp van softwareprogramma's zeer kostbare botsingen tussen vogels en (militaire) vliegtuigen te voorkomen. Onveranderlijk suste hij op televisie en radio de rijkelijk overdreven onrust over oude en nieuwe virussen om de gesprekken behendig te leiden naar de pracht van de Hula Vallei, de verfijnde navigatiekunst van een zwerm pelikanen en het werk van zijn onderzoekscentrum.

,,De locatie van Israël mag een politiek probleem vormen, we zijn een paradijs voor vogelliefhebbers'', aldus Leshem, die drie campagnes tegelijk voert. Hij wil de Grote Rift of Grote Slenk Vallei op de lijst van werelderfgoederen van de UNESCO geplaatst zien om de migratieroutes en pleisterplaatsen van trekvogels beter te beschermen. Ook wil hij zijn grenzen overschrijdende educatieve projecten uitbreiden. De website van Leshem (www.birds.org.il) wordt dagelijks bezocht door leerlingen van 250 Israëlische, Palestijnse en Jordaanse scholen.

Deze joodse en Arabische leerlingen volgen in het bijzonder de vogels (,,met joodse, christelijke en moslimnamen'') die door het centrum van Leshem zijn uitgerust met zendertjes. Leshem probeert nu ook scholen in Libanon en Syrië bij dit door de VS gefinancierde onderwijsproject te betrekken. Ook denkt hij het ecotoerisme naar Israël te kunnen bevorderen met behulp van de vogels. ,,Er zijn 70 miljoen vogelkijkers in de wereld. Er komen ieder voor- en najaar in totaal 200.000 naar Israël. Er is dus ruimte voor groei.''

Dankzij de geruststellende woorden van Leshem heeft de modale tv-kijker geen kippenpoot minder gegeten en weet hij tegenwoordig ook het verschil uit te leggen tussen `fladderaars' en `thermische zwevers' – namelijk vogels die klapwiekend via de kortste weg en over de Middellandse Zee van noord naar zuid trekken en de zwaardere vogels die over land van continent naar continent zweven en daarbij gebruik maken van de stijgende warme lucht in zogeheten thermiekbellen.

Boven de Hula Vallei in het grensgebied met Libanon en Syrië bevindt zich zo'n thermiekbel, maar de vogels worden vooral aangetrokken door het meer- en moerasgebied. Na de agrarische ontwikkeling en drooglegging van deze streek in de jaren vijftig van de vorige eeuw zijn deze moerassen na felle campagnes van wetenschappers en natuurliefhebbers opnieuw aangelegd en voorzien van `vogelrestaurants'.

In plaats van, zoals in het verleden werd gedaan, jacht te maken op de trekvogels hebben boeren en natuurbeschermers kunstmatige meren aangelegd om vogels te voeden en tegelijk weg te leiden van commerciële visvijvers en de landerijen met granen en pinda's. De `vogelrestaurants' worden bevoorraad met ondermaatse, onverkoopbare vis uit de viskwekerijen van de omliggende kibbutsen.

Op een warme najaarszondag is duidelijk dat de migrerende gasten daarover zeer tevreden zijn. Over de bergen van Libanon met de stellingen van de shi'itische fundamentalisten van Hezbollah en het Israëlische leger en de bezette Hoogvlakte van Golan met de uitkijkposten en artillerie komen zij met spectaculaire manoeuvres aangescheerd. Vlak voor de uitkijkposten voeden zij zich in het natuurpark met vis en klaargelegde maïs in de velden van riet en papyrussen. Free as a bird, zongen The Beatles. Leven zonder grenzen en controleposten. Dat spreekt in het Midden-Oosten tot de verbeelding.