`Ik kom terecht in een voor mij volkomen vreemde wereld'

Jan van IJken werd in 1965 geboren en is als fotograaf werkzaam sinds 1995. Hij maakte eerder twee fotoboeken over Oost-Europa en verdiepte zich ook in religie en jongerencultuur. Voor het project `Dierbaar' zocht hij een antwoord op de vraag: Wat is de waarde van een dier in Nederland?

januari 2002

Tijdens de varkenspest ('97), de BSE-crisis ('97) en de MKZ-crisis ('01) zien we dagelijks duizenden dode varkens en koeien op tv, bungelend in grote grijpers. Ik raak geïntrigeerd door de grote aantallen dieren die uit de stallen tevoorschijn komen en de verontwaardigde reacties.

Waarom weten wij zo weinig van het bestaan van deze dieren? Het zet me aan het denken over de manier waarop wij met onze eigen huisdieren omgaan. Wie bepaalt de waarde van een dier in Nederland?

Ik begin met het leggen van contacten met agrarische bedrijven. Ik moet praten als Brugman, want er is grote angst voor negatieve publiciteit.

Het kost tijd om inzicht te krijgen in de bedrijfsstructuren en de handelingen met dieren die in de verschillende bedrijven plaatsvinden.

april 2002

Via een omweg vind ik uiteindelijk een bedrijf in de legpluimveehouderij waar ik mag fotograferen. Zo kom ik voor het eerst in een kuikenbroederij. Ik sta versteld van de aantallen kuikentjes die uit grote broedmachines komen. Het is een gepiep van jewelste. Dit is letterlijk een kuikenfabriek. Het fijne stof dringt door in mijn neus en longen en zelfs in mijn lenzen. Mijn films moet ik heel snel verwisselen om zo min mogelijk stof in de camera te krijgen.

Deze dag komen er 120.000 kuikens uit de eieren. Ze komen in kratten uit de broedmachines en worden omgekiept op een lopende band. Daar zit een ploeg kuikenseksers klaar om de haantjes van de hennetjes te scheiden. De haantjes worden vergast en gaan als voer naar de dierentuin. Zij leggen immers geen eieren. De berg dode haantjes mag ik niet fotograferen.

De hennetjes gaan via de lopende band naar een ruimte waar ze twee spray-entingen en een prik in hun poot krijgen. Vervolgens worden ze in hoog opgestapelde kratten naar opfokbedrijven getransporteerd of geëxporteerd.

mei 2002

Inmiddels heb ik ook een varkensvermeerderingsbedrijf gevonden waar ik alles mag fotograferen. Ook hier kom ik weer in een voor mij volkomen vreemde wereld terecht. Op maandag wordt er sperma afgetapt bij de beren, op dinsdag worden er biggen opgehaald, op woensdag wordt er geïnsemineerd, op donderdag is het castreren, enten, hoektanden knippen en staarten couperen. 's Middags het `spenen' van de biggen, dat wil zeggen transporteren naar de groepshuisvesting. Op vrijdag gaan de zeugen naar de kraamhokken nadat ze gewassen zijn.

Het is donderdagochtend. Voordat ik de stallen in ga, moet ik laarzen en een overall aantrekken. Hier valt het nog mee, bij sommige bedrijven (zoals broederijen) moet ik me eerst douchen en vervolgens steriele bedrijfskleding aantrekken om elk risico op het overbrengen van ziekten uit te sluiten.

Vandaag worden de twee dagen oude biggetjes voorbereid op hun toekomstige verblijf in de groep. Hiervoor wordt hun staartje eraf gebrand, worden hun balletjes verwijderd, de hoektandjes eruit getrokken en worden ze gevaccineerd. Dit alles gebeurt zonder enige verdoving. De beestjes schreeuwen dus echt `als een mager speenvarken'. Ook de jongens die dit werk doen geven toe dat ze dit niet plezierig vinden. Maar de prijzen staan dermate onder druk dat er geen geld is voor verdovingsspuiten en de (Duitse) consument wil nu eenmaal geen vlees met een luchtje. De twee boerderijhonden staan te kwispelen omdat ze weten dat zij de balletjes krijgen. En ik weet dat ik een goede foto heb, want het licht in de stal was heel mooi.

Ik breng veel tijd door bij de varkenshouderij. De ammoniaklucht dringt steeds verder door in mijn porieën. Weken later stinkt mijn camera nog steeds naar varkens. De familie is echter erg aardig. Ik fotografeer het gezin in de stal met oma en opa en we drinken koffie in de keuken.

juli 2002

De World Winning Dog Show in de RAI, Amsterdam. De andere kant van het verhaal. Ongelofelijk om te zien hoe hier honden gekamd, geföhnd en gepoederd worden. Bazen rennen met hun prachtige viervoeter door de ring. Hier wil iedereen wel op de foto.

juli 2002

De Nationale Rundvee Manifestatie in de IJsselhallen in Zwolle. 's Ochtends vroeg fotografeer ik eerst het toiletteren van de koeien. Na de keuring volg ik de kampioenskoe naar buiten. Daar staat haar opnieuw een opknapbeurt te wachten, deze keer voor de foto. Een klein team assistenten van de fotograaf staat klaar om de koe precies goed te laten staan voor de foto. Dat kijkt heel nauw: een van de poten moet op een polletje gras staan en de koe moet recht naar voren kijken. Hiervoor wordt een ghettoblaster met koeiengeluiden en een spiegel gebruikt. Als het moment daar is roept de fotograaf NU! en het team duikt achter de koe.

En steeds weer zet de koe onmiddellijk weer een stap naar voren en begint het hele circus opnieuw.

Onwillekeurig moet ik denken aan de foto's die ik enkele maanden geleden van de `uitgemolken' slachtrunderen op de veemarkt gemaakt heb die met stokken de veewagens ingeslagen werden.

januari 2003

Dankzij een telefoontje van de beheerder van dierenbegraafplaats Klaverweide in Hoevelaken kan ik de begrafenis van hond Lucy vastleggen in de sneeuw. Het hele gezin is erbij met bloemen. Het licht is prachtig. De familie huilt en drinkt koffie in het tuinhuisje na afloop van de ceremonie. De hond is dertien jaar oud geworden en was hen erg dierbaar.

mei 2003

Het project blijkt actueel: de vogelpest breekt uit. Ik fotografeer de ruiming van hobbykippen bij een familie bij mij in de buurt. Omdat ik eerder op het terrein ben dan de ruimploeg (met politie), mag ik blijven om te fotograferen. De kippen zijn van de overleden zoon van deze mensen. De emoties lopen hoog op, maar de ruimploeg is onverbiddelijk.

juli 2003

Mijn foto's worden de achtste aflevering van Document Nederland. Fantastisch!

november 2004

Op St. Hubertusdag fotografeer ik een traditionele drijfjacht in het dorpje Wintelre, vlakbij Eindhoven. Na de St. Hubertusmis in de kerk is er een koffietafel in het dorpsrestaurant. De jachthoornblazers geven het startsein van de dag en we gaan op pad met een groep van twintig jagers en honden. Het winterlicht is schitterend. De oogst van vandaag: elf fazantenhanen, zes fazantenhennen, drie hazen en vier konijnen. Daarna is er erwtensoep met roggebrood en spek en ik krijg een fazant mee naar huis die met de kerst op tafel staat.

november 2004

In Friesland fotografeer ik een liefhebber van Brahma-kippen die zijn dieren in de wastafel wast en daarna föhnt voor de kippenkeuring. De beesten zijn heel mak en laten de behandeling gelaten over zich heen komen. Ze moeten daarna wel binnenblijven tot de show, anders vatten ze kou. Het is een enorm contrast met de kippen in de bio-industrie die ik gefotografeerd heb.

december 2004

Na enkele besprekingen krijg ik toestemming om bij een laboratorium voor proefdieren te fotograferen. We hebben afgesproken dat ik de uiteindelijke fotoselectie bepaal en het Proefdierlaboratorium de bijschriften maakt. De medewerkers mogen niet herkenbaar op de foto.

Verder moet ik mij voor iedere nieuwe ruimte opnieuw omkleden, compleet met mondkapje en haarnetje. Ik fotografeer onder andere het vaccineren van muizen en konijnen en bloedafname bij een aap.

januari 2005

Ik ben op de keurdag van kippen en andere hobbydieren op de Noordshow in Zuidlaren van de Nederlandse Bond van Hoender-, Dwerghoender-, Sier- en Watervogelhouders. Tientallen keurmeesters staan in witte stofjassen kippen, eenden en andere vreemde vogels te keuren. Ik hoor uitspraken als `Algehele conditie ZG', `Verenkleed G', `Voetzolen M', `Kam iets te gekarteld'. Alle elfduizend kleindieren worden op deze manier uit hun hokken gehaald en een voor een tot in detail bekeken. Dit is een serieuze zaak!

januari 2005

De Amersfoortse dierenambulance belt: als ik snel ben kan ik de redding van een gewonde eend fotograferen. Ik race naar de vijver en wacht daar met twee medewerkers van de dierenambulance op de reeds gealarmeerde brandweer. Er blijkt een eend met een gebroken poot op het ijs te zitten. De brandweer arriveert met een vijf man sterk duikteam en een boot. Men analyseert de situatie en een van de mannen loopt met een schepnet het water in. De eend vliegt weg en men keert onverrichterzake terug.

juni 2005

Het Rijksmuseum vindt dat er nog een foto in moet van `gewone' mensen met hun huisdier, dus ik fotografeer twee kindjes met hun hond in bad. Dit is de laatste foto van het project.

oktober 2005

De koerier heeft de doos met alle afdrukken voor het fotoboek in Kinshasa (Congo) afgeleverd in plaats van Alkmaar! Maar gelukkig zijn de foto's inmiddels boven water en teruggestuurd naar Schiphol. Er is wel een week vertraging.

november 2005

Er dreigt opnieuw een uitbraak van de vogelgriep in Nederland.

Meer werk van Jan van IJken is te zien op www.photo-projects.com

Rectificatie / Gerectificeerd

Bij de foto van Jan van IJken in de themabijlage Document Nederland (12 november, pagina 15) stond het bijschrift `Zelfportret'. De foto is gemaakt door Robert Jan Stokman.