Discriminatie is niet de oorzaak van de achterstand

Te veel allochtone jongeren worden niet aangenomen omdat ze diploma's en werkervaring missen, vindt Maarten Huygen.

Vrijwel alle sollicitaties van de 18-jarige Lakshmi Gobind en de 21-jarige Rajeev Jawala Persad zijn mislukt. Dat heeft niets te maken met discriminatie: ze hebben domweg geen diploma's. Dat zien ze zelf ook wel in. Na de basisschool heeft Jawala Persad slechts twee jaar scholing in houtbewerking achter de rug en deed hij een paar dagen in de week schoonmaakwerk. Toch wil hij meubelmaker worden. Maar meubelmakerbedrijven eisen minstens vijf jaar ervaring en met zijn 21 jaar is Persad te oud voor een leerlingenperiode.

Gobind heeft een paar jaar vmbo gedaan. De schoolleiding had haar naar de afdeling mode gestuurd, terwijl ze zelf liever economie had gevolgd. Al na twee jaar ging ze van school af en probeerde ze werk te vinden. Overal heeft ze gesolliciteerd, bij Albert Heijn, bij de drogist, bij schoonmaakbedrijven. Uiteindelijk heeft ze aan de deur telefoonabonnementen verkocht, maar dat beviel haar niet. Nu werkt ze in het diagnosecentrum `de Zeehoeve' in Diemen van de gemeente Amsterdam. Daar krijgt ze twee maanden de kans om zich te bewijzen met restauratiewerk aan de monumentale boerderij de Zeehoeve, vlakbij het IJsselmeer tussen Amsterdam en Muiden. De jongeren daar wisselen herstelwerk aan de boerderij af met tuinmansarbeid op het terrein en horeca-activiteiten in de keuken.

De manager van De Zeehoeve, Rob Moerbeek, waarschuwt dat vooral de beperkingen van deze jongeren in kaart moeten worden gebracht. De meesten hebben een te hoge dunk van zichzelf. ,,Ze presteren ongeveer 20 procent van wat een baas van hen zou eisen'', zegt Moerbeek. ,,Ze maken geen tempo. Je kunt niet na elke rit met een kruiwagen al rusten om een sjekkie te gaan roken. In een echte werksituatie verdien je pas na 20 kruiwagens een paar minuten rust.''

En daarmee raakt de ervaren sociaal werker Moerbeek aan de kern van een probleem in vrijwel alle achterstandswijken in westerse landen, ook in Frankrijk: jonge schoolverlaters die geen werk kunnen krijgen en gewend raken aan een bestaan van hosselen, misdaad of een uitkering. En zo ontwennen ze het dagelijkse ritme van school of een baan. Hun eisen aan de arbeidsmarkt worden hoger en hun toekomstdromen irreëler, terwijl ze niet eens in staat zijn om op tijd uit bed te komen. Het ongenoegen met het eigen bestaan uit zich in pesterij, misdaad, extreem fundamentalisme en in massale onlusten.

Het is gemakkelijk voor jongeren om het eigen falen te wijten aan discriminatie. Discriminatie komt zeker voor, maar het is eerder gevolg van sociale misstanden dan oorzaak. De goeden moeten ten onrechte lijden onder het stereotype van de kwaden. Discriminatie valt te overwinnen door inspanning. Als immigranten en hun nakomelingen massaal succesvol zijn, zijn ze zeer gewild bij werkgevers. Dat bewijzen de Surinamers.

De concurrentie is hard. In Los Angeles heb ik heftige rassenrellen gezien met branden en schietpartijen van autochtone zwarten die verdrongen werden door hardwerkende Latijns-Amerikaanse en Koreaanse immigranten. De aanleiding was een incident met de politie. In Groot-Brittannië breken vaak rellen uit onder etnische groepen. Amsterdam, Dordrecht en Den Helder hebben last gehad van brandstichting en opstandjes van Marokkanen en Antillianen tegen het gezag, al breidden ze zich – door grotere etnische verdeeldheid dan in Frankrijk – niet uit over het hele land. De laatste klap was de moord op Theo van Gogh door een fundamentalist die overdag op straat met baard en djellaba rondbanjerde voor rekening van de Amsterdamse sociale dienst. Lukraak miljarden in arme wijken pompen – zoals ook in Frankrijk gebeurde – is niet de oplossing.

Na de moord op Van Gogh is de gemeente Amsterdam zo verstandig geweest om extra de pas te zetten in de werkverschaffing voor jongeren. ,,Geen jongere mag zonder reden overdag op straat zijn'', zegt wethouder van Sociale Zaken Ahmed Aboutaleb (PvdA) terecht. Jongeren hebben geen recht meer op een uitkering, want na een paar maanden gewenning wordt het een levensstijl. Michel Kanters is directeur van Maatwerk Amsterdam, de dienst die scholing en werk voor jongeren organiseert. Hij geeft me de cijfers: het aantal jongeren beneden de 23 met een uitkering is gedaald van 2.500 tot 880. En dat gedurende een recessie. Voor een stad van 738.000 inwoners is dit een prestatie.

Aboutaleb gaat nu de minimumleeftijd voor de uitkering verhogen tot 27 jaar. Hoofdzakelijk bijstandsmoeders met jonge kinderen zijn uitgezonderd, anderen moeten gesubsidieerd of ongesubsidieerd op school of op het werk de handen uit de mouwen steken. Het uitgespaarde uitkeringsgeld kan de gemeente ook gebruiken voor werkprojecten als De Zeehoeve, de restauratie van de oude forten van de waterlinie en stages bij bedrijven. Net als in de jaren dertig toen het Amsterdamse Bos werd aangelegd door werklozen.

Toch is er meer nodig om dit succes blijvend te maken. Moerbeek wijst op de stijging van het aantal ongeschoolden, terwijl de behoefte aan geschoold werk groeit. De jongeren op De Zeehoeve hebben niets aan de leervakken op het vmbo. ,,Zij willen met hun handen werken en dat kon niet meer in het nieuwe systeem'', zegt Moerbeek. ,,Ze leren hier pas rekenen als ze de maat moeten nemen van een raam dat ze in elkaar zetten.'' Dan pas zien ze het nut in van leren. Er moeten volgens Moerbeek weer ouderwetse vakopleidingen komen.

Eigenlijk voorzien de nieuwe Amsterdamse stage-leerplekken en opleidingsplaatsen in de centrale overheidstaak van het vakonderwijs. Terwijl tienduizenden slecht opgeleide immigranten over de grens kwamen met al hun spanningen en aanpassingsperikelen, smolten de oude vakscholen weg in fusies tot grote leerfabrieken waar weinig persoonlijke aandacht is. Leerlingen spijbelden massaal of vertrokken definitief. Voor hun inertie werden ze maar al te vaak beloond met een uitkering. De Amsterdamse sociale dienst was te gul voor `cliënten' die niet wilden werken, tot de toenmalige paarse minister van Sociale Zaken Willem Vermeend in 2001, rijkelijk laat, een strafkorting inhield. In de tussenliggende vier jaar is wel wat bereikt. Maar de schade van jarenlange achteloosheid tegenover laaggeschoolde immigranten en hun nakomelingen valt niet in een paar jaar goed te maken.