Zingend sterven

Hoe kijkt iemand naar een musical die een bewerking is van een beroemd boek en een even beroemde film? Een rondgang achter de schermen van Turks Fruit, de musical die volgende week in première gaat.

Olga zingt, danst, ze gooit haar benen opzij, ze beweegt voort met de jagende gitaren van een rockband. De zwiepende theaterlichten vangen haar rode haar. Haar vriend, een ruige kunstschilder, maakt portretten van haar. Naakten. Die verkoopt hij. Olga zingt: ,,Bij jou, kunstenaartje, was ik niet meer dan een schilderij. Ik moest perfect zijn voor jou en dat ben ik niet.'' Ze noemt zichzelf een `hoer in houtskool'.

Olga wil de zuivere, oprechte en vooral eeuwige liefde bewaren. Maar dat mislukt. Wanneer zij en haar vriend Rick, haar vader of moeder niet meer kunnen praten, dan zingen zij. Woorden over liefde en dood, moederschap, kanker en de teloorgang van hartstocht zijn muziek en lied geworden.

Volgende week zondag is de officiële première van de musical Turks Fruit. Met twee hoofdletters, net zoals de titel van de film uit 1973. Naar de roman van Jan Wolkers uit 1969, die Turks fruit heette. Hoe kijkt iemand naar een musical die een bewerking is van een beroemd boek en een even beroemde film? Waar wijkt de musical af van de film en het boek? Welke keuzes maken de musical tot iets nieuws? Waar moeten de planken verschillen van het papier en het celluloid?

Over die vragen hebben de makers van de musical zich het hoofd gebroken, blijkt uit een rondgang achter de schermen. Het antwoord was woensdag in het openbaar te zien: op de uitverkochte proefvoorstelling in theater De Purmaryn in Purmerend. Het was een gemêleerd, aandachtig publiek. Natuurlijk waren er toeschouwers die boek of film, of beide, kennen. En er waren ook jonge toeschouwers voor wie de musical de eerste kennismaking met Turks fruit is. De reacties zijn navenant: een mengeling van herkenning en nieuwe ontroering. ,,Al ken ik het boek, het is toch weer een verrassing – het is opeens anders en ook weer gelijk'', zei iemand in mijn rij.

Debutante

De zingende, dansende Olga, en de stervende Olga aan het slot, wordt gespeeld door Jelka van Houten (27), de jongere zus van actrice Carice van Houten (Minoes). Voor regisseur Peter de Baan en tekstschrijver Dick van den Heuvel was het van het grootste belang dat Olga een `debutante' moest zijn. Pril, naïef als Alice in Wonderland. Nauwelijks los van haar vader en strenge moeder komt zij in de grote, opwindende wereld terecht. Het was een lange zoektocht een actrice als Van Houten te vinden, zegt regisseur Peter de Baan tijdens een repetitie, eerder deze week.

De Baan: ,,Door mijn werk als regisseur ken ik elke toneelspeelster. Er zijn veel audities gehouden. Uiteindelijk kozen we, vooral intuïtief, voor Van Houten. Ik vroeg haar of ze kon acteren. Ze antwoordde: `Ik kan goed zingen.' In de musical hebben we haar stem nodig. Het acteren kwam vanzelf. Ook Monique van de Ven als Olga uit de film was destijds onbekend, een debutante en zelfs nog jonger, begin twintig. Dat kleeft deze rol aan.''

Acteur Antonie Kamerling als Rick, die in de roman Eric heet en in de film Erik, heeft slechts korte tijd last gehad van het imago van Rutger Hauer in diezelfde rol, vertelt hij op de set. Kamerling: ,,Hauer heeft niet meer dan twintig zinnen. In de musical praat en zingt Rick veelvuldig. De toon en betekenis van zijn tekst zijn zeer getrouw aan de roman. Ik moet als ik speel niet denken aan de stoere houding met schouders naar achteren van Rutger Hauer. De Eric uit het boek is nu deze Rick, zoals ik hem speel. Liefdevol, troostend en vol tederheid voor de zieke Olga aan het slot, als ze op een ziekenhuisbed ligt en doodgaat aan een hersentumor. Ze heeft dan geen haar meer.''

Is het moeilijk een beladen rol als die van Olga te spelen? De in gedreven stijl geschreven roman Turks fruit is een van de meest authentieke boeken uit onze literatuur. De verfilming door Paul Verhoeven werd uitgeroepen tot de `Nederlandse film van de eeuw'. De Nederlandse Love Story verwierf grote bekendheid in Amerika en elders.

Jelka van Houten kijkt verbaasd op. ,,Zelf denk ik nooit aan die film, wel aan de roman'', zegt ze. ,,En vooral natuurlijk aan ons eigen verhaal, onze musical. Het zijn aldoor anderen die mij herinneren aan de voorgeschiedenis van Turks Fruit. Als Olga kijk ik verbaasd en open om mij heen naar de wereld die ik niet ken. Ik ben een leeuwin en welp tegelijk; ik vecht voor mijn geluk en ben ook argeloos. Ik heb een impulsief karakter. Ons verhaal is meer theater dan musical. Het is toneel met muziek en liederen. Als dit stuk over twintig jaar opnieuw opgevoerd zou worden, dan speelt Antonie misschien de vader, ik de moeder en vertolkt een meisje dat nog geboren moet worden Olga.''

Tekstschrijver Dick van den Heuvel heeft in Wolkers' roman altijd een musical gezien, of eerder: gehoord. De aanleiding tot zijn bewerking is een persoonlijke, zelfs minder gelukkige: ,,Een tijd geleden was mijn toen zestienjarige dochter erg ziek. Ik heb haar altijd veel voorgelezen en koos op een keer voor Turks fruit. Al voorlezend bemerkte ik hoe muzikaal de taal van Wolkers is, hoe lyrisch de zinnen zijn en hoeveel poëzie erin schuilt. Omdat ik al voorlezend de erotische scènes voor mijn dochter temperde, kreeg de lyriek alle kans. Ik ontdekte de schoonheid ervan. Bekende zinnen uit het boek zijn bijna dichtregels, zoals `Het droevigste van dood zijn, is dat je dan geen kersen kunt eten' en `Als het in het midden van augustus ineens koud wordt, wordt alles chaotisch'. Sjoerd Kuyper heeft deze zinnen verwerkt in de de liederen van de voorstelling.''

Van den Heuvel schreef een eerste versie en vroeg Jan Wolkers om toestemming. Die kreeg hij. Een jaar lang bezocht hij ongeveer elke maand Wolkers op Texel. Tegelijkertijd groeide aan de Amsterdamse keukentafel van regisser De Baan de musical tot zijn definitieve versie. Liedschrijver Kuyper en componist Fons Merkies werkten hieraan mee. Ook acteur Sjoerd Pleijsier, die in de musical de rol van vader vertolkt, schoof regelmatig aan. Twaalf jaar geleden speelde hij Turks fruit al eens als een monoloog. Hij kent de oorspronkelijke tekst zo goed als uit zijn hoofd. Zijn kennis van de roman als theaterbewerking bleek onmisbaar.

Hoewel het genre musical Jan Wolkers ,,wezensvreemd'' is, zoals hij zegt, is de auteur ,,nieuwsgierig naar het resultaat''. Wolkers desgevraagd: ,,De roman is een fictief werk, opgebouwd uit verschillende elementen. De lijdensweg van de hersentumor van Olga heb ik in werkelijkheid meegemaakt met de jonggestorven dichteres Ida Sipora. Ik heb ook een Olga gekend. Maar die is niet dood.''

Het verheugt Wolkers dat zijn roman telkens tot nieuwe `creaties' inspireert. Hij is nieuwsgierig naar de première. Eén ding hoopt hij: dat het slot niet zo hard of zelfs grof zal zijn als het slot van de film. In het allerlaatste beeld hiervan gooit Hauer de doos met rode pruik van kankerpatiënte Olga in een vuilniswagen, waarin die volgens het scenario wordt `gekraakt en vermalen'. Dat klopt niet, volgens de schrijver. In de roman staat dat Olga gelukkig en blij is met de pruik `want dat ze toen ze stierf hem met allebei haar handen op haar hoofd had gedrukt'. Wolkers: ,,Dat heeft ze zelf zo gewild.'' Zo zijn ook de laatste woorden uit de roman.

Turks Fruit als musical gaat over een `noodlottige liefde', benadrukken regisseur en tekschrijver. Bijna alle teksten zijn nieuw geschreven. De heftige erotiek is verbloemd en wordt eerder verbeeld dan nadrukkelijk getoond. Dat is in zowel roman als film anders. Monique van de Ven wist destijds dat ,,het een schokkende film zou worden, heftig en ruw'', die in snelle, korte scènes moest worden opgenomen, vertelt ze. ,,Ik kende de roman en die had een diepe indruk op me gemaakt. Ik vond het spannend om de overgang van boek naar film mee te maken.''

Stadhuis

De stap van roman en film naar musical is zeker zo boeiend. Het zijn drie uiteenlopende genres die elk eigen eisen stelt. De romanlezers pur sang zullen zich bijvoorbeeld nauwelijks kunnen herinneren dat Eric en Olga zich op hun huwelijksdag op de fiets naar het stadhuis spoeden, dwars door Amsterdam. Zij met stralend gezicht achterop. In de film is dat een lange – de langste – scène geworden terwijl de roman er niet meer dan een zin aan wijdt. De in taal opgeroepen stemming van geluk is beeld geworden. Naast de vrij-scènes, of het wijndrinken in de regen, vertolken deze momenten de grote en onvoorwaardelijke liefde tussen Olga en Erik.

In de musical is de fiets verdwenen; de enige echo is de step waarmee Rick opkomt. Het gaat zo snel dat je het nauwelijks ziet. De makers hebben hiervoor een reden. De Baan: ,,De musical is gemaakt voor een nieuwe generatie jonge toeschouwers die mogelijk de roman niet heeft gelezen en de film niet gezien. Handhaven we de fietsscène dan kunnen zij denken: `Kijk eens, opa en oma fietsten toen nog.' Het heeft geen zin bibberend op de Bühne te staan wanneer je al spelend of regisserend denkt aan de krachtige beeldtaal van de film. Ik heb tijdens de repetities op een bijna onmerkbare wijze de spelers ervoor behoed over roman of film te praten. Ik wilde dat ze het over deze voorstelling, de liederen en de verhaallijn van deze musical zouden hebben.''

Ander voorbeeld: Olga's dood. De onheilsscène in het ziekenhuis. Haar hoofd is kaalgeschoren, ze heeft zoals ze zegt `een deurtje' erin na de operatie. De rode pruik speelt een beslissende en symbolische betekenis. De musical volgt een heel andere volgorde dan de roman, en natuurlijk ook weer een heel andere dan de film. Het boek begint met de onheilspellende mededeling: `Ik was aardig in de rotzooi terechtgekomen nadat ze bij me was weggegaan.' De film opent met een gruwelijke dubbele moord: Erik slaat eerst de nieuwe minnaar van Olga de schedel in en vervolgens schiet hij haar dwars door het voorhoofd. Gegil. Pistoolschot. Dood. Geen deurtje in het hoofd van Olga, zoals aan het slot, maar een roodomrand kogelgat. Dan blijkt dat de wraakzuchtige Erik dit droomt.

En zo begint de musical: Olga's moeder (Ellen Evers) komt op met de rode pruik als een trofee in haar rechterhand. Ze speelt er uitdagend mee. Het theaterlicht valt erop. Maar de kleur is dof, de glans van Olga's echte haar is verdwenen. Ze zegt tegen haar schoonzoon: ,,Nu zijn alleen jij en ik nog over.''

De haat van Eric jegens zijn schoonmoeder uit de roman is omgezet tot een openlijke verleidingstruc van moeder jegens de jongeman, vitaal, de vriend van haar dochter. Ellen Evers speelt de moederrol met jaloezie. Alsof zij het geluk niet aan haar dochter gunt. Tussen vader en schoonzoon ontstaat een hechte, opgeruimde vriendschap.

Als musical is Turks Fruit geen bezeten monoloog van een seksbeluste kunstenaar die in zijn duistere atelier zijn ongeluk wil vergeten, maar een familiedrama tussen een zoete dochter, zorgzame vader, heksige moeder en ruige kunstenaar van een schoonzoon. De zoete dochter sterft aan kanker. Voor de spelers is de musical vooral een tragisch theaterstuk, waarin wordt gezongen omdat liedkunst universeler is. Veel liederen ontstaan uit het gesproken woord. ,,Zo'n mooie meid'', zingt Antonie Kamerling over Olga. ,,Dat je niet kunt sterven zoals je hebt geleefd.''

En Jelka van Houten als Olga voegt een nieuwe dimensie toe aan haar rol. Haar hoofd is als een vogelkooitje waarin vriendje Rick haar gevangen houdt. Maar nu is er een deurtje in haar hoofd gekomen en is ze weggevlogen: ,,Er woonde een vogeltje in mijn hoofd. Deurtje open, vogeltje vrij. Ze vloog weg. En nou ben ik zo bang.''

De ziekte in haar hoofd heeft haar bevrijd van haar grootste angst: dat zij als model voor Rick slechts een ongerept, jong lichaam zou zijn. Hij verkoopt haar uiterlijk alsof het haar ziel is. Als ze oud wordt, dankt hij haar af. De vrouw als model met diepe angst voor de schilder. Het staat in de roman. Maar iemand moet het vinden. Dat gebeurt in de musical Turks Fruit.

Olga zingt stil aan het eind: ,,Niemand kan door mijn deurtje naar binnen. Ik heb het op slot gedaan. En ik heb de sleutel ingeslikt.''

De musical `Turks Fruit', naar de gelijknamige roman van Jan Wolkers door Stichting Beeldenstorm, Amsterdam. Première: 20/11 Schouwburg, Tilburg. Tournee t/m april 2006. Inl: 020-6638433; www.turksfruit.com

Waar moeten de planken verschillen van het papier en het celluloid?

`Er woonde een vogeltje in mijn hoofd. Deurtje open, vogeltje vrij'