Overleven in tijden van paranoia

Meubilair voor Kleine Mensen in Bange Tijden is de naam van dit ontwerp. Het bestaat uit elementen van hout, een vloer, een trap, een kist-achtige constructie. Bij naderend onheil kan de gebruiker erin of eronder gaan zitten en dan de onderdelen op zo'n manier in elkaar schuiven dat hij onvindbaar is. Tenminste, dat hoopt hij.

De Britse ontwerpers, Fiona Raby en Anthony Dunne zijn geboren in respectievelijk 1963 en 1964. Ze hebben de oorlog niet meegemaakt, maar deze constructie doet regelrecht denken aan de schuilplaatsen die tussen 1940 en 1945 in Nederland in gebruik waren. Je verstoppen, althans dat proberen, is van alle tijden, en alle tijden zijn Bang, zij het niet voor iedereen in dezelfde mate.

In het Museum of Modern Art in New York is tot 2 januari 2006 de tentoonstelling SAFE, een grote verzameling eigentijdse ontwerpen voor onderkomens, gereedschap, kleren en camouflage, allemaal om de mens in staat te stellen in grotere veiligheid van zijn leven te genieten. De moraal van het geheel wordt, dunkt mij, het best samengevat in het Vigilhome – waakzaamhuis – van de Fransman Olivier Peyricot. Het is een ruime, mobiele hut die de eigenaar in staat stelt zich uit de buitenwereld terug te trekken zonder dat het hem aan iets zal mankeren. Rantsoenen voor een jaar, rijk aan vitaminen, een zuurstofapparaat, een kettingzaag, een houweel en een harpoen, speciale voorzieningen voor vrijdag de dertiende, en nog het een en ander dat in het arsenaal van de eigentijdse `paranoïde overlever' niet mag ontbreken. Ieder tijdperk wordt gekenmerkt door een markante toestand van het bewustzijn, heeft W.F. Hermans geschreven. De periode van de schizofrenie hebben we gehad. Hij voorzag dat daarna de paranoia zou aanbreken. Deze tentoonstelling bewijst dat we er middenin zitten.

SAFE is behalve een grote verzameling bezienswaardigheden ook een filosofische tentoonstelling. Impliciet kun je er kiezen tussen twee mogelijkheden. Ben je in principe bereid je persoonlijke veiligheid toe te vertrouwen aan het gezag, de overheid? Of wantrouw je de overheid op de manier en in de mate waarvan je vindt dat ze die verdient? Als je een agent ziet, denk je dan: daar komt mijn beste vriend. Of vraag je je af wat je gedaan hebt. Twee werelden. In de eerste is je identiteit onderdeel van je bescherming; in de tweede ben je, ongeacht de vraag of je al dan niet ergens aan schuldig bent, potentieel doel en daarmee misschien slachtoffer.

Securitree heet het ontwerp van Raùl Osuna, een boom-achtige constructie met aan de metalen takken videocamera's die permanent alzijdig alles vastleggen. Als je niets gedaan hebt wat niet mag, heb je niets te vrezen. Integendeel, het gaat om de ontmaskering van de boosdoeners, net als bij je identiteitsbewijs. Oom agent, is de achterliggende veronderstelling, vergist zich nooit. De veiligheid van de onschuldige ligt in zijn identiteit, zijn DNA. Als het met je identiteit in orde is, mag je Big Brother, die van George Orwell, je oom noemen. In deze gedachtegang bestaat maximale veiligheid uit een je volstrekt toevertrouwen aan een onfeilbare overheid.

Rem Koolhaas heeft er een andere mening over. Je identiteit is de grootste beperking van je vrijheid, heeft hij geschreven. De innerlijke en uitwendige belemmering van je persoonlijkheid. Ook voor wie het daarmee eens is, biedt de tentoonstelling oplossingen. Zo zijn er buitengewoon rijke mensen die het veiliger vinden hun rijkdom voor de buitenwereld geheim te houden. Hebben ze bijvoorbeeld gasten voor het diner, dan wordt dat op kostbare borden opgediend. Maar dat het geen gewoon aardewerk is, ontdek je pas als je zo'n bord omdraait. Daar zie je de kunstige rococo beschildering waaruit blijkt dat dit geen bord van de Hema is. Draai voor de aardigheid dat bord eens om, zegt aan het einde van de maaltijd de gastheer, maar dat doet hij alleen tegen de gast die hij volstrekt vertrouwt.

Het is geen pretje in deze wereld, leert SAFE. Op een grafische voorstelling kun je zien dat bijvoorbeeld het blootgesteld worden aan rook en vlammen een weinig voorkomend gevaar is. Voor ongewenst contact met wespen en bijen hoef je nog minder bang te zijn. Maar een gigantisch risico, het allergrootste, loop je als je in een auto zit.

Er zijn een paar Nederlandse bijdragen, waaronder een van de opvallendste. Het is een rond plaatje dat je aan een koordje om je nek kunt dragen. Middenin staat in vette hoofdletters: NIET REANIMEREN. Het is in omloop gebracht door de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde.

SAFE: Design Takes On Risk. T/m 2 jan 2006 in het Museum of Modern Art (MoMA), New York; www.moma.org