`Er is geen hemel en hel in de politiek'

De Braziliaanse popster Gilberto Gil (63) deelt de afkeer van zijn continent tegen het `imperialistische Amerika'. Maar als minister van Cultuur trad hij toe tot het establishment. ,,Praktisch handelen is beter dan dromen.''

Hij geeft afwezig een hand, stapt van het podium waar hij met zijn zes bandleden heeft gerepeteerd voor het concert van die avond. Zwijgend gaat hij voorop door de gangen van het Gran Rex-theater in Buenos Aires, op zoek naar een lege kleedkamer. Zijn assistente en dochter Maria volgt met twee stoelen. ,,Muziek maken is mijn vak'', zegt hij. ,,Maar ik heb aan mijn president moeten beloven dat ik het alleen in het weekeind doe.''

Gilberto Gil (63), zanger, gitarist en componist, is een Braziliaanse superster en een veteraan van poppodia in de hele wereld. Deze vrijdag, vandaag een week geleden, treedt hij op in de hoofdstad van buurland Argentinië. Maar sinds twee jaar is hij ook de minister van Cultuur. Zijn oeuvre is een muzikale cocktail van Brazilië, Afrika en de Caraïben, met een flinke scheut Europese en Amerikaanse pop en jazz. Het is vastgelegd op zo'n veertig platen, met als begeleiding alles tussen één akoestische gitaar en een bigband plus koor. Brazilianen van alle leeftijden, standen en kleuren kunnen zijn liedjes moeiteloos meezingen.

De brede sympathie voor Gil was mogelijk een motief voor de nieuwgekozen president, ex-vakbondsleider Luiz Inácio `Lula' da Silva, om Gil in 2002 in zijn kabinet te vragen. Het precedent van een zwarte volksheld in de regering was er al. De voetballer Pelé ging hem vanaf 1995 voor als minister van Sport, al was dat vooral een symbolische functie. Maar Gil was hoe dan ook een opvallende keuze.

Achteraf lag het misschien voor de hand. De linkse regering-Lula en de voormalige protestzanger delen een afkeer van grootkapitalistische monopolies. Zo weigerde de regering zich met succes neer te leggen bij de prijzen die farmaceutische multinationals wilden bedingen voor anti-aidsmedicijnen. En zo verklaarde president Lula de oorlog aan Microsoft door binnen de hele overheid Windows in te ruilen voor de `open' software van Linux.

De minister en de artiest Gil werken in elkaars verlengde. Als minister heeft Gil zich aangesloten bij het Adelpi Charter, een internationale campagne die een betere balans wil vinden tussen het recht van bedrijven om hun intellectuele eigendom te exploiteren en de noodzaak voor een samenleving om toegang te krijgen tot technologie en creatieve ideeën. Als artiest probeert hij de daad bij het woord te voegen door een aantal van zijn hits gratis beschikbaar te stellen aan muzikanten om er elektronische samples uit te halen. Dat is niet eenvoudig. Time Warner, Gils platenmaatschappij en beheerder van zijn copyright, verbiedt het vooralsnog.

Gil, de grijzende dreadlocks achter zijn hoofd in een staartje gebonden, sopt kalm een theezakje. Een paar straten verderop vallen op hetzelfde moment linkse demonstranten met stokken en molotovcocktails een filiaal van Burger King aan. De hamburgertent, die Texan Whoppers aanprijst, legt kansloos het loodje. Er zijn ook rellen in andere Argentijnse steden en in de buurlanden Brazilië en Uruguay. De grootste ongeregeldheden spelen zich af in de vierhonderd kilometer ten zuiden van de Argentijnse hoofdstad gelegen badplaats Mar del Plata. Honderden gemaskerde jongeren plunderen er tientallen winkels. Een bonte coalitie van anarchisten, lesbiennes, het Zapatista Bevrijdingsleger, radicale werklozengroepen en studenten trekt brandschattend rond.

Het is allemaal onderdeel van een internationaal protest tegen de `Top van de Amerika`s – de bijeenkomst van de Amerikaanse president Bush met 33 andere leiders van het Amerikaanse continent in de Argentijnse kustplaats. De top gaat over werkgelegenheid en democratie in de regio. Maar de demonstranten hebben het gemunt op de `fascistische en imperialistische oorlogsmisdadiger' George Bush.

Ze zijn niet de enigen. In een voetbalstadion in het conferentieoord kondigt Hugo Chávez, president van Venezuela, Bush-hater en leider van de `Bolivariaanse revolutie', voor een gehoor van 45.000 mensen `de tweede onafhankelijkheidsoorlog' van zijn continent aan. Tweehonderd jaar na het verslaan van de Spaanse bezetters moeten de Latino's zich volgens hem nu verlossen van de multinationals en de cultuur van het kapitalistische westen.

Vóór en na Chávez onderhouden verscheidene collega's van Gilberto Gil op de zogeheten `Top van het Volk' het publiek met protestliederen. Ze zingen over het pure, van vreemde smetten vrije Latijns-Amerika. Maar minister Gil repeteert in de hoofdstad voor zijn uitverkochte concert.

Had u vandaag niet ook graag een mooi protestlied willen zingen in Mar del Plata?

,,Ik voel die impuls niet. En bovendien is dat voor een minister absoluut onmogelijk: optreden op een protestbijeenkomst tegen de president van de Verenigde Staten. Uitgesloten. Er zijn in Mar del Plata allemaal presidenten bijeen en ministers van Buitenlandse Zaken. Het zou niet van erg veel beschaving getuigen als ik dan deelneem aan een manifestatie waar rebellie en geweld deel van uitmaken.''

Maar president Chávez spreekt wel op beide bijeenkomsten.

,,Zo is die man nu eenmaal. Ik ben anders. Ik mis ook de retorische gaven ervoor. Ik ben een diplomaat. Ik deel wel veel van de opvattingen van de demonstranten en begrijp hun gevoelens, maar ik verwerp hun houding. Ik hou niet van het emotionele protest tegen personen dat door haat wordt gevoed.''

Waarom roept president Bush zo enorm veel afwijzing en agressie op in Zuid Amerika?

,,Het past binnen de historische afkeer tegen de VS in Latijns-Amerika, wegens de associatie met het imperialisme. Dat gevoel werd versterkt in de jaren zestig en zeventig, toen verscheidene militaire dictaturen met hulp van de CIA aan de macht kwamen en steun kregen van de VS. Het klassieke linkse gedachtegoed wint hier aan populariteit: Zuid-Amerika is het zwakke continent dat vecht tegen de almacht van de VS. Het is het gevecht van David tegen Goliath. Amerika is de baas van een wereld waar de rijkdom onrechtvaardig is verdeeld. En Bush is niet erg populair. Zelfs in zijn eigen land groeit het verzet tegen de man die voor het eerst in zijn leven Argentinië en Brazilië bezoekt. De man is een Texaan, beperkt en kleingeestig. Voor hij president werd, was hij zelfs nog nooit in Parijs geweest.''

Deelt u het verzet van onder anderen uw president Lula tegen het creëren van één vrijhandelszone voor het hele continent?

,,Ja, de markt moet geregulariseerd worden. Dat is veel beter dan het radicale liberalisme van een vrijhandelszone, want dat leidt ertoe dat sommige mensen worden buitengesloten. Liberalisme verwordt zonder regels tot wreed kapitalisme. Vooral ook om de verscheidenheid aan culturen te beschermen zijn spelregels nodig.

,,Als minister was ik vorige maand op een conferentie van de Unesco betrokken bij het goedkeuren van de Conventie over bescherming en de bevordering van de diversiteit van culturele expressies. Zo'n 150 landen stemden vóór. Vrijwel het enige land dat tegen stemde, was de VS. Zij willen hun producten aan anderen kunnen opdringen zonder beperkingen. Zoals dat al gebeurt met Hollywood en hun populaire muziek. Ze hebben niet eens een minister van Cultuur. Cultuur is voor de VS gewoon handel.''

Macrobiotisch

Gil brengt al veertig jaar lang gemiddeld een plaat per jaar uit. In totaal heeft hij er ,,vijf of zes miljoen'' exemplaren van verkocht, schat hij. De Braziliaanse superster nadert de pensioengerechtigde leeftijd, maar de jaren zijn hem niet aan te zien. Gil is energiek, slank, goedlachs en praat naarmate het gesprek vordert steeds enthousiaster. Hij heeft het strakke gezicht van een hardloper. Dagelijkse yoga-oefeningen en een macrobiotisch dieet werpen kennelijk vruchten af.

Gilberto Passos Gil Moreira werd in 1942 geboren in Salvador, de hoofdstad van de tropische staat Bahia waar voornamelijk donkere Brazilianen van Afrikaanse afkomst wonen. Zijn vader was arts, zijn moeder onderwijzeres. Hij is een van de grondleggers van de zogeheten Tropicália-beweging. Onder invloed van het dadaïsme, de hallucinaties oproepende Amazone-drug ayahuasca en de psychedelische rockmuziek bracht hij in de jaren zestig een revolutie in de traditionele Braziliaanse bossa nova in de stijl van João Gilberto, die hij zelf aanvankelijk beoefende.

Als zanger van protestliederen werd hij al snel een van de meest populaire muzikanten van Brazilië. Maar door zijn kritische teksten kwam hij samen met zijn muzikale partner Caetano Veloso in botsing met het militaire regime van zijn land. Ze zaten een paar maanden in de gevangenis, kregen huisarrest en moesten het land ontvluchten.

Van 1969 tot 1972 leefde hij in ballingschap in Londen. Dat was een vruchtbare periode – in ieder geval voor zijn muzikale ontwikkeling. Op de dag van zijn aankomst gaven de Rolling Stones hun befaamde concert in Hyde Park. Gil jamde in Engeland met de precies even oude Jimi Hendrix en hij leerde de muziek kennen van Bob Marley, groepen als Pink Floyd en Yes, en de Nigeriaanse bigband-leider Fela Kuti. Al die buitenlandse invloeden maakten Gil tot de eerste echte vertolker van wereldmuziek.

Toen Lula hem vroeg voor het ministerschap, schrok hij en vroeg bedenktijd. ,,Ik weet niet of ik me het ministerschap financieel kan permitteren'', was een van de bedenkingen die Gil – voor de derde keer getrouwd en vader van zes kinderen – opwierp. Uiteindelijk kwam er een regeling die behelst dat Gil naast zijn ministerschap ook mag optreden. ,,Ik heb gezegd dat muziek maken ook cultuur is, dus het is geen wezensvreemde activiteit.'' Gil heeft wel moeten beloven dat hij alleen in het weekeinde concerten geeft. En op feestdagen. Op het inauguratiefeestje van de president zong hij onder meer Bob Marley's lied `I don't wanna wait in vain for your love'.

Establishment

`In plaats van een stenengooier ben ik nu een bewoner van het glazen huis', zei u kort na uw benoeming. Hoe bevalt het om deel uit te maken van het establishment?

,,We maken allemaal deel uit van het establishment. Het establishment is geen afgesloten ruimte, het is overal en nergens. Er is geen tegenstelling. Het is een illusie te denken dat je buiten het systeem kunt staan. Iedereen maakt deel uit van dezelfde samenleving. En dat is ook een van de voorwaarden voor vrede, ontwikkeling, vooruitgang en sociale harmonie. De staat zit in elk individu. President Lula is een heel sterk en betekenisvol symbool van de verandering in de Braziliaanse politiek. Meer mensen voelen zich nu betrokken. Ook al slaagt hij er niet in om alle hooggespannen verwachtingen te realiseren.''

Is het daarom niet extra teleurstellend dat uitgerekend prominente leden van de arbeiderspartij van Lula betrokken zijn in een corruptieschandaal?

,,Ja, dat is teleurstellend maar tegelijkertijd ook erg leerzaam. Het leert ons realistisch en pragmatisch te zijn. Maar mensen moeten niet denken dat alle politici hetzelfde zijn. Ook al hanteren ze dezelfde instrumenten, het maakt wel degelijk een verschil voor welk doel een politicus ze gebruikt. Het gaat er niet om of politici persoonlijk goede of slechte mensen zijn maar hoe ze hun macht gebruiken.''

Was het voor u geen bittere pil toen de afgelopen maanden bleek dat geestverwanten en politieke vrienden corrupt bleken?

,,Neen, het is niet de eerste keer. Ik ben wel wat gewend. Ik had ook vrienden in de vorige regering. Ik ben eerlijk gezegd nog een grotere persoonlijke vriend van de vorige president, Fernando Henrique Cardoso, dan van Lula. Er is geen goed of slecht in dit soort zaken. Voor mij is het wat al te gemakkelijk om politici nu te veroordelen. Er is geen hemel en hel in de politiek. Als ik maar kan doen wat ik belangrijk vind. Daar gaat het om.''

Zijn uw opvattingen over de politiek tijdens drie jaar ministerschap veranderd?

,,Ik ben meer realistisch geworden en, laten we zeggen, pragmatisch. Er zijn grenzen aan wat je kunt bereiken.''

Dat moet gruwelijk zijn voor een protestzanger: pragmatisch worden.

,,Het is niet verschrikkelijk. Het is noodzakelijk, want ik wil mezelf niet voor de gek houden. Ik wil niet teleurgesteld raken. Nu ik ouder word, laat ik meer en meer hoop en illusies achterwege en onderneem acties. Laten we doen wat we denken dat goed is. Dat is niet treurig. Er wordt al te veel gedroomd. Door religie. Dat is beangstigend. Het dromen over de heerser, de almachtige, de patriarch. Die mensen kunnen hun standpunten niet meer relativeren. Dan is het beter om realistisch en actief te zijn.''

Wat is het belangrijkste resultaat dat u als minister hebt geboekt?

,,Ik zit goed in mijn vel als minister. Ik ben niet depressief of verward of overmand door misleidende gevoelens. Belangrijker is dat ik de regering en de samenleving ervan heb weten te overtuigen dat cultuur een strategische waarde heeft. Dat cultuur belangrijk is voor het toerisme, voor het milieu, voor gerechtigheid en werkgelegenheid.

,,Cultuur is ook een mogelijkheid tot integratie. We steunen op dit moment zo'n driehonderd culturele hotspots. Dat zijn culturele initiatieven van inheemse stammen of sloppenwijkbewoners. We helpen `makers' met behulp van geld, technische adviezen en apparatuur om hun talenten te ontwikkelen en zo een goede plek in de maatschappij te verwerven. We willen volgend jaar het aantal hotspots verdubbelen. Verder zijn we in dertig Braziliaanse steden belangrijk renovatiewerk begonnen. En de budgetten voor de musea zijn verdubbeld.''

Ambieert u nog een termijn van vier jaar als minister van cultuur?

,,Dat hangt ervan af. Het zou wel leuk zijn als ik ter realisering van mijn initiatieven nog een bewindsperiode kan uitzitten. Als de volgende president, ook als het niet Lula is, mij vraagt om nog een keer minister van cultuur te worden, zal ik dat ernstig overwegen''.

Pokkenzooi

En dan moet er weer geoefend worden. Gil maakt een tournee ter promotie van de twee platen die tijdens zijn ministerschap zijn uitgebracht. Kaya N'gan Daya met covers van nummers van Bob Marley en het live-album Eletracústico.

Ondanks de rellen in het centrum van Buenos Aires zit de zaal die avond vol. Gil draagt een witte broek, wit overhemd en heeft een knal-oranje gitaar. Het publiek is van het begin tot het einde van de show uitzinnig. Gil speelt reggaenummers, zingt in het Engels het nummer `Imagine' van John Lennon en in het Spaans het zeventig jaar oude `Cambalache', een realistische tango over de wereld die altijd een pokkenzooi zal blijven. Het publiek gniffelt over de zin waarin gezongen wordt dat ,,hij die niet jat, is een gil (een sufferd)''.

Aan het eind van de show zingt hij zijn half Spaans, half Portugese liefdesverklaring uit 1967 aan het Latijns-Amerikaanse continent: Soy loco por ti América (`Ik ben gek op Amerika'). De fans komen uit hun stoelen. Gilberto Gil danst soepel op het podium. De minister swingt, schuifelt en hij zweeft.

`Voor de VS is cultuur gewoon handel'

`Veroordeel corrupte politici niet zomaar'