Vogelgriep: `op ergste voorbereiden'

De WHO noemt ,,alle scenario's denkbaar''. Andere spreken van `paniekvoetbal'. In Genève beraadt de wereld zich over een mogelijke pandemie.

,,Het is een kwestie van tijd voordat het vogelgriepvirus, dat zich wereldwijd razendsnel verspreidt, muteert en een grieppandemie bij mensen veroorzaakt. We moeten ons nú voorbereiden. Het zal al onze samenlevingen treffen.'' Dat hield de directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), Lee Jong-wook, zeshonderd gezondheids- en landbouwexperts en ambtenaren van over de hele wereld voor, die in Genève bijeen zijn om afspraken te maken over vogelgriepbestrijding en voorbereidingen te treffen voor het geval dat zo'n pandemie onder mensen toeslaat.

Op deze grootste internationale griepconferentie tot nu toe, georganiseerd door de WHO, de Wereldbank, de FAO (de voedsel- en landbouworganisatie van de VN) en de OIE ('s werelds dierengezondheidsorganisatie), hangt een crisissfeer. Jong-wook van de WHO is niet de enige die apocalyptische taal gebruikt. Hoewel het virus nu vooral gevogelte treft, zeggen veel deelnemers dat statistieken over voorgaande pandemieën en expertise over virussen, erop wijzen dat het zich gaat transformeren tot een virus dat van vogels naar mensen overslaat, en van mensen naar mensen. Wanneer dat gebeurt, weet niemand. Maar dát het zal gebeuren, daar lijken vooral bij de WHO weinigen aan te twijfelen. ,,Als de grieppandemie één land treft, treft het ons allemaal,'' zegt Mike Ryan, directeur epidemie en pandemie. ,,Dit is de eerste keer dat we vóór een ramp bijeen komen en niet achteraf, zoals bij SARS. 120 landen hebben een draaiboek klaar voor de griep-pandemie. Maar we moeten verder gaan. We moeten het testen. Oefenen. Anders is het als met goede voornemens met nieuwjaar: je bedenkt het, maar je weet niet of je het kunt uitvoeren.''

Alle deelnemers zijn het erover eens dat alles in het werk gesteld moet worden om het H5N1-virus, dat in 1996 voor het eerst in Zuidoost-Azië opdook en dat daar intussen ruim zestig menselijke slachtoffers heeft geëist, in zijn huidige vorm te bestrijden en geografisch in te dammen. Áls het virus dan muteert in een vorm die massaal mensen besmet, dan kan het dáár – vooral in Azië – worden geïsoleerd, en kan er nog een vaccin worden ontwikkeld dat aan mensen kan worden gegeven voordat het virus de hele wereld over gaat.

Maar nu H5N1 via trekvogels naar Europa is gebracht, is dat indammingsscenario niet zo betrouwbaar meer. En ambtenaren uit getroffen landen als Vietnam en Cambodja zeggen dat ze de situatie niet voldoende meester zijn. Daar hebben veel mensen kippen op het erf. Die isoleren, is een heidense klus. Veterinaire diensten slagen er niet in om genoeg dieren te vaccineren. Burgers melden het soms niet, als kippen ziek zijn, uit angst voor inkomstenverlies. Vandaar dat de WHO, die na de uitbraak van de ziekte SARS in 2003 het verwijt kreeg dat ze de wereld niet goed genoeg had voorbereid op een pandemie, ditmaal de meest negatieve scenario's als uitgangspunt neemt. Onder druk van de VS formeert de WHO nu een 'rapid response' team van experts.

,,Alle scenario's zijn denkbaar'', zegt David Nabarro, tot voor kort dé griepexpert bij de WHO, die onlangs is benoemd tot VN-griepcoördinator. Onlangs zei hij dat een pandemie tussen de ,,vijf en honderdvijftig miljoen mensen'' kan doden (de WHO houdt het op maximaal 7,4 miljoen). Nabarro mobiliseert nu VN-organisaties, zodat ze meteen in actie komen bij een pandemie. Als grenzen dichtgaan en het openbare leven tot stilstand komt, zegt hij, worden arme landen afhankelijk van hulp van VN-organisaties als Unicef of het Wereldvoedselprogramma. ,,Wij moeten een voorbeeld nemen aan voedsel- en transportbedrijven. Die bereiden zich serieus voor op een ineenstorting van de economie. De Wereldbank heeft berekend dat een pandemie de wereldeconomie 800 miljard dollar per jaar kan kosten. Ofwel twee procent van het BNP.''

Maar volgens sommigen spelen Nabarro en de WHO paniekvoetbal. ,,Ze wakkeren angstgevoelens aan,'' vindt een diplomaat, terwijl een WHO'er vertelt dat farmaceuten niet genoeg griepvaccins kunnen maken om de hele wereldbevolking tegen een pandemie te beschermen. ,,Ze bedienen de media te veel, die enkel vragen stellen over mensen die ziek kunnen worden. Er wordt te weinig gesproken over griepbestrijding bij gevogelte – terwijl dáár de oplossing ligt van het probleem.'' Hij luisterde met plezier naar landbouwambtenaar Harry Paul, die kalm vertelde hoe Nederland in 2003 een vogelgriepvirus indamde.

Ook de FAO zegt dat de vogelgriep in één jaar uitgeroeid kan worden als rijke landen arme landen meer geld geven en meer experts sturen. Zo kan een pandemie bij mensen worden voorkomen. ,,Veterinaire diensten in getroffen landen moeten worden versterkt. Kleine boeren moeten worden gecompenseerd. Alles moet worden gedaan om gevogelte te slachten, bufferzones in te stellen. Dit kost zeker 500 miljoen dollar, een fractie van wat we bij een pandemie zouden uitgeven. Het is geen ontwikkelingshulp, maar puur eigenbelang'', zegt Louise Fresco, de Nederlandse vice-directeur-generaal Landbouw bij de FAO. Zij wijst erop dat Maleisië de vogelgriep heeft bestreden en dat Indonesië dankzij buitenlandse hulp meer greep krijgt op de situatie. Zij verlaat Genève vandaag ,,mild optimistisch''.

Rectificatie / Gerectificeerd

In de illustratie bij het artikel Vogelgriep: `op ergste voorbereiden' (9 november, pagina 4) is Griekenland genoemd als land waar de agressieve Aziatische variant van de vogelgriep is uitgebroken. Dode vogels die daar op 17 oktober waren gevonden bleken na onderzoek niet aan deze ziekte te lijden.