De wortels van filmer Kieslowski

Het Pools Podium Nederland presenteert vlak voor de tiende sterfdag van Krzysztof Kieslowski (in 2006) het volledige oeuvre van de Poolse cineast. Van de regisseur die wij vooral kennen als de grote stilist van films als La double vie de Véronique en de Trois Couleurs-trilogie zien we hier de wortels en dat is de grote waarde van dit retrospectief.

Al tijdens zijn opleiding aan de filmschool Lodz, begin jaren zeventig, begon Kieslowski met het maken van documentaires die het alledaagse bestaan van gewone Polen onder het communistische regime vastlegden. Het scharnierpunt naar zijn latere werk, dat kunnen we hier goed zien, ligt rond begin jaren tachtig. In dat verband is vooral No End (Bez konca, 1985) fascinerend om te zien. De Poolse realiteit uit Kieslowski's documentaires vormt hier de achtergrond voor mensen die ethische keuzes moeten maken – in dit geval in de hoogtijdagen van de vakbeweging Solidarnosc die tegen het regime streed. No End is gefilmd in de vloeiende stijl die de regisseur later nog zou aanscherpen, vol met betekenisvolle details.

No End was ook de eerste film die Kieslowski schreef met de advocaat Krzysztof Piesiewiecz, die zijn vaste schrijfpartner werd, en de eerste samenwerking met componist Zbigniew Preisner – het muzikale thema uit de film keerde later terug in Trois Couleurs: Bleu (1993). Ook enkele acteurs uit No End zagen we terug. Grazyna Szapolowska speelde in A Short Film about Love (uit de Dekalog-serie, 1988) weer een prachtige hoofdrol.

Eind jaren zeventig stapte Kieslowski definitief over naar de fictiefilm die volgens hem veel dichter bij de werkelijkheid kon komen. Liever manipuleren in fictie dan in documentaires. Langzaam maakt de observerende documentairestijl plaats voor een nieuwe vorm van intens observeren en stileren. Kieslowski filmde graag details waaraan de toeschouwer zijn eigen invulling kon geven. Zo stoot de vader in Dekalog 1 in een kerk de tafel met kaarsjes om. Kaarsvet druipt dan per ongeluk op het Jezusbeeld, dat lijkt te huilen. Een mooi beeld. Via dit soort details probeerde de regisseur een visuele vertaling te maken van de emoties van zijn personages.

Dit observeren van precies geplaatste elementen in zijn uitgekiende enscenering ging gepaard met een verregaande stilering van hetzelfde beeld. Kieslowski filmde graag door kleurfilters of ontkleurde het beeld; grauw in zijn grimmige aanklacht tegen de doodstraf, A Short Film about Killing; goudgeel in La double vie de Véronique en de kleuren van de Franse vlag in de Trois Couleurs-trilogie.

Stilistisch én inhoudelijk hield Kieslowski ervan om met parallellen, spiegelingen en herhalingen te spelen. Zo loopt het leven van de Poolse Weronika parallel aan dat van de Franse Véronique, zonder dat ze het van elkaar weten. Het idee van Toeval en herhaling werkte Kieslowski het helderst uit in Blind Chance (Przypadek, 1981), waarin we van de hoofdpersoon drie levenslopen te zien krijgen, afhankelijk van de vraag of hij de trein wel of niet haalt. Tom Tykwer zou met hetzelfde idee in Lola Rennt wereldberoemd worden.

Retrospectief Krzysztof Kieslowski. 9 t/m 30 november. In: 5 bioscopen. Informatie: www.kieslowski.nl