Waan, waner, waanst

Wij moeten waken tegen de waan van de dag. In eigentijdse taal: laat je niet opfokken. Vanouds is in ons staatsbestel de Eerste Kamer, als chambre de réflexion, het college dat waakt tegen de waan van de dag door afstand te houden van de incidenten van het ogenblik. Premier Balkenende wil deze taak nu ook aan de Tweede Kamer toebedelen. ,,Verder doorgaan op de weg van de waan van de dag en de spoeddebatten is niet de weg die leidt tot herstel van het gezag van de politiek en het vertrouwen in de politici'', waarschuwde hij zaterdag tijdens het jubileumcongres van het CDA.

Het is enigszins onbeholpen uitgedrukt de weg van de waan..., doorgaan is niet de weg... maar je kunt begrijpen wat hij bedoelt.

Het ging (impliciet, altijd impliciet) over de elf doden van de Schipholbrand. Een verzoek uit de Tweede Kamer om daarover, zoals bij rampen gebruikelijk, een regeringsverklaring te mogen vernemen, werd door het CDA van de hand gewezen. Daarop vroeg de oppositie om een spoeddebat. Dat was dus, in de woorden van de premier, ,,doorgaan op de weg van de waan van de dag''.

Duidelijk maken waar de politieke verantwoordelijkheid voor deze catastrofe moet worden gezocht bij de ministers Donner en Verdonk staat in de ogen van de premier gelijk aan de ondermijning van gezag en vertrouwen. Maar is het nou echt zo moeilijk schuld en politieke verantwoordelijkheid uit elkaar te houden? Blijkbaar. De schuldvraag moet in een later stadium worden beantwoord na uitvoerig onderzoek. Waarschijnlijk is het antwoord op die schuldvraag buitengewoon complex en meerduidig. Brandstichting, bouwvoorschriften, brandveiligheid, personeelsbeleid een schier onafzienbare reeks factoren zal aan de orde komen bij de beantwoording van de schuldvraag.

Daarentegen is de vraag naar de politieke verantwoordelijkheid helemaal niet ingewikkeld. Die ligt eenduidig bij de twee verantwoordelijke bewindspersonen. Voor deze conclusie is helemaal geen onderzoek nodig. Geen moment komt bij mij de gedachte op dat de twee ministers ergens persoonlijk schuld aan hebben, maar hun verantwoordelijkheid staat buiten iedere twijfel. Daar heeft de democratie haar spelregels voor. Hoe is het dan toch mogelijk dat zij uit hun politieke verantwoordelijkheid geen consequenties hebben getrokken? Zij hadden, los van de schuldvraag, behoren af te treden en wel onmiddellijk, zonder welk onderzoek dan ook af te wachten.

Als de dood van elf mensen die zich in de macht, onder het toezicht en in de zorg van het kabinet bevinden geen reden is tot het nemen van enige politieke verantwoordelijkheid, wat in hemelsnaam dan wel? Wat moet er dán gebeuren voordat hier ooit nog een minister zegt: omdat ik politiek verantwoordelijk ben, moet ik nu gaan. Aftreden is de enige ,,weg die leidt tot herstel van het gezag van de politiek en het vertrouwen in de politici'' en dat is niet de `weg van de waan van de dag', maar de weg van de democratische verantwoordingsplicht.

Zaterdag was in deze krant een hartenkreet te lezen van hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer: ,,Ze stikken, verdrinken en verbranden en wij halen achteloos de schouders op.'' Ik voel het ook wel zo, maar het is niet rationeel. Wie zijn nu toch weer die `wij'? Het Nederlandse volk kan toch niet aftreden? `Wij' hebben een democratische legitimatie verschaft tot het uitoefenen van politieke verantwoordelijkheid, maar hebben daarmee geen vrijbrief afgegeven tot welk handelen of nalaten dan ook. `Wij' kunnen zelfs het vertrouwen niet opzeggen in de verantwoordelijke politici, dat kan alleen de Tweede Kamer.

Maar daar hoor je premier Balkenende al waarschuwen tegen de `waan van de dag', want wie het waagt de twee betrokken ministers ter verantwoording te roepen, moet welhaast door waan bevangen zijn. Dat is, helaas, de situatie waarin de regeringscoalitie de democratie heeft gebracht: de ministers zijn onschendbaar.

Donner en Verdonk zijn geworden tot sjibbolet van het antiterreur- en vreemdelingenbeleid. Wie op hun beleid kritiek levert, is `soft on terrorism' of `soft on islam'. Welnu, laat ik voor de zekerheid hier maar eens herhalen dat ik het op de meeste punten eens ben met het VVD-Kamerlid Hirsi Ali, alvorens haar te vragen: beste Ayaan, waarom zou uw PvdA-collega Klaas de Vries het uitzettingsbeleid van minister Verdonk niet `onmenselijk' mogen noemen zonder door u te worden beticht van het `demoniseren' van Verdonk? Als mensen onder inhumane omstandigheden worden opgesloten, dan kun je dat toch het gevolg van onmenselijk beleid noemen? Nee, mevrouw Verdonk is geen onmens niemand die zijn zinnen bij elkaar heeft zou zoiets zeggen maar zij is niet boven kritiek verheven en de slachtofferrol past haar niet. Anderen zijn slachtoffer.

Ook ik vind het verschrikkelijk en onaanvaardbaar als de minister wordt bedreigd. Het raam van haar werkkamer op het ministerie zou beschoten zijn. Dat hoorden wij vrijdag van premier Balkenende. Eerst gedemoniseerd, dan beschoten, het lijkt alsof de nachtmerrie zich moet blijven herhalen. Martelaarschap by association, zou je het kunnen noemen. Sporen van kogels waren aangetroffen, zei de premier. ,,Het komt wel heel dichtbij'', zei de minister zelf. Al haar collega's snelden naar een microfoon om hun afschuw te uiten, Kamp, Brinkhorst, allemaal. ,,Dit kan niet in een rechtsstaat'', zei minister Bot. ,,Stel dat het gaat om een beschieting, dan is het een ernstige zaak'', zei de premier. Eendrachtig schoot excusez le mot de coalitie de minister te hulp die in politieke problemen zit, omdat zij op een provocatieve wijze elke politieke verantwoordelijkheid voor de gevolgen van de Schipholbrand van zich wierp. En omdat zij het parlement onjuist heeft ingelicht over het doorbrieven van gegevens van uitgezette asielzoekers naar de terreurregimes in de landen waarheen zij werden teruggestuurd: levensgevaarlijk, onverantwoordelijk en, jawel, onmenselijk.

Een minister die bedreigd wordt, kun je moeilijk afzetten. Daar gaan `wij' omheen staan. Zij draagt, zo werd bekendgemaakt, een kogelwerend vest. Zij kreeg een nieuwe werkkamer. Bloemen. En de kogel kwam van...?

Van niemand. Inmiddels is door het openbaar ministerie meegedeeld dat het verhaal aan fantasie is ontsproten. Fantasie van stokebranden, excusez.

Het was de waanste waan van de dag en het hele kabinet was door die waan bevangen.