`Meer goed nieuws in Journaal'

Premier Balkenende wil meer `goed nieuws' op tv. Hij nam gisteren een boek en dvd in ontvangst over 50 jaar NOS Journaal.

Opeenvolgende hoofdredacteuren van het best bekeken nieuwsprogramma op de Nederlandse tv toonden zich bewust van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid, constateerde premier Balkenende gisteren in de Paleiskerk te Den Haag. Zij streefden ernaar om met het bieden van `achtergronden en context' de kijkers tot `betere staatsburgers' te maken, citeerde hij met instemming de huidige hoofdredacteur Hans Laroes. Maar al is de vrijheid van meningsuiting een groot goed, waarschuwde de premier, daar kan in deze turbulente tijden niet voorzichtig genoeg mee worden omgesprongen. Hij verklaarde zich tegenstander van cynisme en het `nalopen van hypes' in de berichtgeving en bepleitte een groter aandeel van `goed nieuws'.

,,Een niet verstandige, ongerichte oproep'', reageerde Ad van Liempt, geschiedschrijver van vijftig jaar NOS Journaal. ,,Nieuws heeft niets met goed of slecht te maken. Je kan bijvoorbeeld, zoals het NOS Journaal begin jaren tachtig deed, alléén in tijden van crisis melden dat er nieuwe investeringen in de scheepsbouw worden gedaan. Normaal gesproken is dat geen nieuws, evenmin als een jongetje dat zonder ongelukken thuis is gekomen. Uitgangspunt moet zijn: wijkt het af van het gangbare?'' Een luchtig onderwerp mag, maar de nu populaire `vraaggestuurde journalistiek', het louter buigen voor de wens van de lezer of kijker, vindt Van Liempt ronduit verwerpelijk.

Uit Het Journaal, 50 jaar achter de schermen van het nieuws blijkt dat de redactie bijna onophoudelijk discussieerde over het vraagstuk `de staat of de straat', ofwel: wordt bij een maatregel of calamiteit de gezagsdrager getoond of de burger die daar het meest mee te maken had? Worden de feiten zorgvuldig via persbureaus bijeengebracht en daarna plechtig voorgelezen of zoekt een verslaggever ter plekke zijn materiaal? Net als de journalistiek in het algemeen, stelt Van Liempt in zijn boek vast, neigt het Journaal steeds minder naar het gouvernementele en meer naar het persoonlijke. Maar de wens om door te dringen `tot de haarvaten van de samenleving' ontstond pas nadat de rubriek het – door Pim Fortuyn gemobiliseerde – `enorme gevoel van onvrede had gemist'.

Er staan meer wetenswaardigheden voor vakgenoten in, zoals een minutieuze beschrijving van het ontslag van de vorige hoofdredacteur Nico Haasbroek. Tegen hem ontstond een interne opstand nadat hij zich publiekelijk negatief uitliet over de Journaal-berichtgeving omtrent Fortuyn. Overigens raakte de Journaal-redactie in die halve eeuw op alle zeven voormalige hoofdredacteuren vroeg of laat uitgekeken. Ook de kwestie van de schnabbelende presentatoren wordt opgerakeld: onder anderen de inmiddels afgevloeide Gijs Wanders en Anette van Trigt verdienden aanzienlijke bedragen als gespreksleider bij overheidsinstanties. Bij hernieuwde kennisname van dergelijke incidenten valt steeds weer op hoe we ons nog recentelijk opwonden over kwesties die nu alweer een `oh-ja-ervaring' genereren – net als trouwens bij veel van het `echte' nieuws op de eveneens gisteren verschenen dvd-box over het 50-jarig Journaal.

In de eerste decennia lag het Journaal vrijwel voortdurend onder vuur van de overkoepelende omroepverenigingen. Die vreesden dat hun actualiteitenrubrieken door de almaar uitbreidende nieuwsrubriek aan populariteit zouden inboeten. Uit angst dat het Journaal `hun' onderwerpen zou wegkapen, wilden de omroepen de rubriek verplichten geen items langer dan veertig seconden uit te zenden. Later poogde toenmalig KRO-voorzitter H. van Doorn hetzelfde met een maximum van zestig seconden. Het scheelde in 1991 niet veel, of het Journaal van 8 uur was de nek omgedraaid door de (in het NOS-bestuur vertegenwoordigde) gezamenlijke omroepvoorzitters, die op het populaire tijdstip liever programma's van eigen signatuur uitzonden. Het Journaal kreeg pas de volledige ruimte van de omroepen nadat het via de reclameblokken ervoor en erna veel geld bleek op te leveren. ,,Puur opportunisme'', concludeert Van Liempt. ,,De bijna vijandige repressie van de omroepen was veel erger dan ik vóór mijn onderzoek aannam. Ook de voortdurende bemoeienis met het Journaal vanuit de verschillende zuilen heeft mij verbaasd en geschokt. Van alle omroepbestuurders hebben alleen die van de VARA altijd het belang van een onafhankelijke nieuwsrubriek ingezien. Zij redeneerden vanuit de Arabische wijsheid: Zaag nooit aan de boom in de schaduw waarvan u zich koestert.''

Het Journaal, Ad van Liempt, Balans €19,50; 50 Jaar NOS Journaal, 2 dvd's in box, Bruna, €19,95; toespraak Balkenende via www.nrc.nl.