Gat tussen statuur en prijzenkast

Als kleine jongen uit Schiedam ging Paul Smits altijd al naar Feyenoord. De voormalige KPN-topman is er nu commissaris. Over de club, de leiding en de prestaties. ,,We maken in geen geval een vlucht naar voren.''

Het is roeien tegen de stroom op, maar hij zegt het toch. Met op elk woord de nodige nadruk. ,,Feyenoord doet qua organisatie in niets onder voor Ajax en PSV. In sommige opzichten zijn we hen zelfs een slag voor.''

Volgens Paul Smits (59), lid van de raad van commissarissen bij Feyenoord, is er alle aanleiding voor om de beeldvorming van zijn voetbalclub te veranderen. Feyenoord is bestuurlijk gezien al lang niet meer het lelijke eendje van de Nederlandse voetbaltop. ,,Het is hier in de afgelopen tien jaar ongelofelijk veel professioneler geworden.''

Natuurlijk, de voormalige bestuursvoorzitter van het telecomconcern KPN is de eerste om toe te geven dat Feyenoord op het veld al jaren onder de maat presteert. Of in zijn woorden: ,,Het gaat om structurele underperformance en dat irriteert ons bijzonder. Tussen de statuur van Feyenoord en het aantal behaalde prijzen zit een groot gat. Verwijten daarover zijn zonder meer terecht, maar succes kan je niet kopen.''

Smits twijfelde bij het verzoek aanvankelijk of hij over de gang van zaken bij Feyenoord wilde spreken. De club krijgt zelden een positieve pers. Of het nu om de prestaties op het veld gaat of om de meer of minder doorzichtige toestanden rond de bestuurstafel. Vaak genoeg wordt in Rotterdam een samenzwering door de rest van Nederland vermoed. Maar zelfkritiek ontbreekt niet bij de man, die sinds drie jaar commissaris is. ,,Je krijgt in het leven wat je verdient'', zegt hij met enige berusting. ,,We zijn een lange tijd een black box voor de buitenwereld geweest. Waarom? Omdat de club in 1989 vrijwel failliet was. In die tijd rollebolde iedereen over elkaar. Je zag het negatieve effect van een praathuis en dat moest op slot. Je moest in rust kunnen reorganiseren.''

Dus ging het roer om. In het begin van de jaren negentig moest Jorien van den Herik nog met miljoenen guldens – ,,een rentedragende lening'', zoals een voormalige bestuurder nadrukkelijk zegt – de club redden van de wisse dood. Van in de praktijk een eenmansbedrijf is Feyenoord nu een naamloze vennootschap geworden, met een directie (vier leden) voor de dagelijkse gang van zaken en een toezichthoudende raad van commissarissen, waarvan Van den Herik de voorzitter is. Behalve Smits is ook voormalig havenbaas Willem Scholten toezichthouder. Diens positie is bij de club onaangetast, ondanks het financiële schandaal dat vorig jaar in de haven plaatsvond. ,,Hoge bomen vangen nu eenmaal veel wind. Je bent onschuldig totdat het tegendeel bewezen is'', zegt Smits kortaf.

Langer van stof is de man uit Tienhoven als het gaat om de prestaties op het veld. In vergelijking met de gang van zaken in het bedrijfsleven valt Smits het enorme opportunisme in de voetbalwereld op. ,,Het verschil tussen paal en binnenkant paal, zullen we maar zeggen. En als het even tegenzit kan het gebeuren dat de mobiele eenheid voor de bestuurskamer moet komen staan. Daarover moet je als bestuurder niet verbaasd zijn. En de harde kern van Feyenoord heeft een stem. Natuurlijk, als iedereen roept `weg met dat klote bestuur!' dan heeft dat effect.''

In de nationale competitie draait Feyenoord (momenteel derde) behoorlijk, maar het Europese avontuur was na één ronde alweer beëindigd. ,,Het is erg lastig om die prestaties om te buigen. Je moet oppassen dat je niet in een spiraal naar beneden komt. Als je de Champions League misloopt – en dat is nu twee seizoenen gebeurd – wordt het in financieel opzicht direct ongelofelijk lastig. En als die Champions League vaak wordt gemist, moet de club gewoon structureel een stap terug doen. Als leiding hebben we heel duidelijk afgesproken dat we in geen geval een vlucht naar voren maken.''

Over het waarom van de ondermaatse prestaties voor zo'n grote club – veertienmaal kampioen in 98 jaar – tast Smits in het duister. ,,We dachten in 2002, toen we de UEFA Cup wonnen, een stap te kunnen maken naar het volgende niveau. Maar dan zak je toch weer terug. Ondanks alle denkkracht in onze organisatie zie je toch te veel middenmaat op het veld. Op een gegeven moment zie je ook dat we huiverig zijn om een speler van 6 miljoen te kopen. Dan kopen we liever drie mensen van 2 miljoen. Maar als je te veel middenmaat hebt, gaan de loonkosten ook omhoog terwijl het niveau niet stijgt. Dat is waar.''

Smits weerspreekt het algemene gevoel dat bij Ajax veel meer eigen kweek doorbreekt. ,,Bij Ajax lijken veel meer jongeren door te stromen, maar als je echt gaat turven valt dat mee. Misschien stromen er bij Feyenoord iets minder door, maar het is in Rotterdam niet volslagen onder de maat, we houden dat nauwkeurig bij. Je moet met die jongeren ook een beetje geluk hebben, zie bijvoorbeeld met Salomon Kalou [die met broer Bonaventura meekwam]. Ze moeten net dat laatste stukje naar de top kunnen maken. Feyenoord heeft vaak goede jonge spelers, maar minder goudhaantjes dan bijvoorbeeld Ajax.''

Het enige wat hij als bestuurder kan doen, zo zegt hij, is ervoor zorgen dat alles buiten het veld zo perfect is geregeld. Op financieel, technisch en commercieel gebied. En dat gebeurt volgens hem. Het oordeel van de buitenwereld dat Feyenoord met Van den Herik aan het hoofd nog altijd een eenmansbedrijf is, noemt hij achterhaald. ,,Ik kan me wel voorstellen dat iedereen denkt dat Van den Herik hier alles bepaalt. Hij lijkt dominant aanwezig. Net als bij het vertrek van Gullit (vorig seizoen vertrokken trainer, red.), dan komt hij in beeld, is hij uit zijn hok gekomen. Er moet toch iemand namens de club een verklaring afleggen en die verantwoordelijkheid gaat hij gelukkig niet uit de weg.''

Maar de bedrijfsmatige organisatie – een naamloze vennootschap zoals ook PSV, Ajax en grote ondernemingen zijn – van de club biedt geen plaats voor alleenheersers. ,,Denk jij dat iemand als Chris Woerts (voormalig directeur van Eredivisie CV, red.) weer bij Feyenoord terugkomt om als loopjongen te gaan werken? In zo'n situatie zou ik ook geen commissaris zijn geworden.''

De bedrijfsmatige structuur leidt ertoe dat ook Feyenoord binnenkort inzicht geeft in de financiële resultaten. Is de club nu winstgevend? ,,Als je twee jaar achtereen de Champions League mist, is het een geweldige uitdaging om quitte te spelen. Vaak heb je het geld al uitgegeven als de prestaties tegenvallen en je kan niet zomaar naar de bank.''

Net als PSV (spelersfonds) en Ajax (beursgang) zoekt ook Feyenoord naar wegen om ruimer in de slappe was te komen zitten. Bijvoorbeeld via een spelersfonds, waarin kapitaalkrachtige supporters geld kunnen steken. ,,We hebben ooit het FIM [Feyenoord Investerings Maatschappij] gehad, maar dat is nooit van de grond gekomen. En ook Premie Effect (uitgifte van obligaties, red.) viel tegen. Nu kijken we met onder andere Fortis naar de oprichting van een spelersfonds, waarbij het heel duidelijk moet zijn dat de belegger geen invloed op het beleid van de club heeft. Feyenoord bepaalt wie er wordt verkocht en niemand anders. Als zo'n fonds slaagt, zou dat voor heel veel verlichting zorgen. Dan kunnen we weer in de bus blazen.''

Financieel is de rol van Van den Herik ,,niet meer relevant'', zegt Smits. Wel zijn er andere financiers die soms in de publiciteit opduiken. ,,Inderdaad bieden bedrijven of particulieren ons soms aan om geld te lenen. Het is en blijft altijd een uitdaging om geld aan te trekken en we zijn dan ook erg blij als we zo'n deal kunnen doen. Maar financiers krijgen bestuurlijk geen invloed.''

Door de nieuwe structuur wordt het ook mogelijk dat Feyenoord ,,op termijn'' aandeelhouders van buiten krijgt. Smits sluit niet uit dat zich een kapitaalkrachtige aandeelhouder aandient. Zoals bijvoorbeeld de miljardair Roman Abramovitsj bij Chelsea? ,,De stichting die nu nog alle aandelen bezit, heeft een gouden aandeel en daarmee kan een vijandige overname worden voorkomen. Cultuurverandering willen we niet. Je moet ervoor zorgen dat de herkenbaarheid gewaarborgd is en dat niet zomaar een raider de club kan overnemen. Feyenoord moet Feyenoord blijven. We zijn een breed gedragen, cultureel gebonden club. In die zin zijn we nog altijd de grootste van Nederland.''