Een rij van leren jassen in het stembureau

De verkiezingen in Azerbajdzjan waren niet vrij en niet eerlijk, aldus internationale waarnemers. Maar de schendingen werden niet `systematisch' genoemd, omdat het Westen gebaat is bij stabiliteit in het olierijke land.

De oppositie van Azerbajdzjan kan met gerust hart betogen: de OVSE maakte gisteren korte metten met de parlementsverkiezingen van afgelopen weekeinde. Aan de oppositie de taak om morgen ,,een van de grootste protestbetogingen ooit in de voormalige Sovjetruimte'' te realiseren, zoals politicus Isa Gambar beloofde.

Om twee uur roept het oppositieblok Azadliq (Vrijheid) de pers bijeen in een van haar hoofdkwartieren. Ze registreerde meer dan 20.000 gevallen van kiesfraude, zegt Isa Gambar, en dat was vóór het tellen begon. ,,Daarna werd het aantal overtredingen ontelbaar.'' Zo ver wil de waarnemersmissie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa in een bomvolle, benauwde zaal van het Hyatt-hotel niet gaan, maar haar rapport liegt er niet om. De parlementsverkiezingen schieten tekort aan de standaarden van de OVSE en de Raad van Europa voor democratische verkiezingen.

De OVSE, met 665 waarnemers massaal aanwezig, weigert te oordelen of de verkiezing ,,vrij en eerlijk'' waren, verklaart de Amerikaanse missieleider Alcee C. Hastings. Noch of de stembusfraude ,,massaal en systematisch'' is. De democratische voornemens van president Ilham Alijev vooraf noemt hij prijzenswaardig, al negeerden zijn satrapen in de provincie ze veelal. Er was zendtijd voor partijen, kandidaten konden zich registreren, oppositiebijeenkomsten waren soms toegestaan. Ook werden duimen van kiezers ditmaal met onzichtbare inkt gemarkeerd. Maar op verkiezingsdag zelf liep alles in het honderd: bij 43 procent van de bezochte stemlokalen verliep de telling `slecht' tot `zeer slecht'. ,,De weg naar deze verkiezing was geplaveid met goede voornemens en kwalijke praktijken'', zegt senator Leo Platvoet namens Raad van Europa.

Een groepje Jonge Democraten staat in een hoekje van het Hyatt te giebelen. Zij namen waar in het noordelijk Katsjmas en het westelijke Ganja. ,,Ik was vorige winter in Oekraïne. Daar ging de fraude stiekem, onder de tafel. Dit was hardcore'', zegt Olaf Koens. Hij achtervolgde een Mercedes door de stoffige straten: de eigenaar trok langs de stemlokalen om kiezers ervan te doordringen dat hun baan op het spel stond. ,,Hij maakte ze wijs aan de inkt op hun duim te kunnen zien op wie ze hadden gestemd.'' Clanleiders reden hun aanhang naar de stemlokalen, en bij de telling ging men helemaal los. ,,Ze vouwden de biljetten niet eens open, telden ze automatisch bij de regeringskandidaat.'' Een voorzitter van een stembureau, tevens schoolhoofd, dreigde een docente met ontslag toen ze protesteerde.

Thijs Brandenburg zag in Ganja ,,voor elk stemlokaal zo'n muur van leren jassen en gouden tanden''. De mannen schudden kiezers de hand, vertelden ze wat te stemmen. Soms was de voorzitter behulpzaam bij het invullen van het stembiljetten, soms kon iedereen meekijken in het stemhokje. De waarnemers vermoeden dat incompetentie een even grote rol speelde als kwade wil en regeringspartij YAP ook zonder fraude wel had gewonnen. Koens: ,,Maar 40 of 5 procent voor de oppostie, dat is nogal een verschil.''

Democratie zit de Azeri niet in het bloed. Het korte democratische experiment van begin jaren negentig wordt herinnerd als een tijd van chaos en vernedering. De voormalige partijbaas Heydar Alijev installeerde daarna een repressief regime. Dat wordt met volle kracht voortgezet door zijn zoon en opvolger, de 43-jarige Ilham Alijev. Hij geldt als een zwak figuur. ,,Een luilak, een trekpop van zijn adviseurs'', zegt een zakenman.

Om zijn positie te bestendigen, koestert Ilham Alijev zich zo lang mogelijk in de laatste stralen van de ondergaande zon. Baba, `vadertje', Heydar Alijev is nog steeds overal: op zijn sokkel op het Heydar Alijevplein, op grote billboard met baby's, scholieren en hippe jongeren, op plakkaten waar hij zijn zoon instrueert, met slogans langs rotondes en provinciewegen, als naamgever van fabrieken, kantoorcomplexen en concertzalen. ,,Oosters despotisme, met zo'n cultuur lopen democratische verkiezingen altijd uit op een farce,'' vindt de zakenman.

Wat staat er in Azerbajdzjan op het spel? Met 64 van de 125 zetels, versterkt door loyale `onafhankelijken' en satellietpartijtjes, heeft regeringspartij YAP een comfortabele meerderheid in het parlement – maar dat heeft weinig te vertellen. Deze verkiezingen zijn meer een test, denkt Leo Platvoet. Washington maakt daar ook geen geheim van: het laat weten dat de relatie met Azerbajdzjan afhangt van Alijevs reactie op het OVSE-rapport. De president, die nog altijd wacht op een uitnodiging van het Witte Huis, belooft schuldigen te straffen ,,als er misdaden zijn begaan''.

Platvoet wil het best hardop zeggen: de verkiezingen waren vrij noch eerlijk. Maar waarom staat dat niet in het OVSE-rapport, zoals vorig jaar in Oekraïne? Daar was de fraude massaal, openlijk en systematisch, zegt Platvoet. Ongeveer zoals in Azerbajdzjan dus? Platvoet erkent dat de vrees voor instabiliteit een rol speelt. De oppostie is zwak. Er staat veel op het spel: nu de nieuwe oliepijpleiding naar Turkije in functie is, verwacht Azerbajdzjan tot 2020 ruim 200 miljard dollar extra inkomsten. De machtclans staan te watertanden. Platvoet: ,,Tien miljard extra per jaar op een huidig staatsbudget van twee miljard dollar. Daar wil iedereen wel over gaan.''