`Zó'n vent die vrouw'

Leanne van den Hoek is de eerste vrouwelijke generaal in het Nederlandse leger. Gezag heeft ze. `Bij zo'n vrouw wil je wel dienen.' Maar Defensie zocht ook een rolmodel om meer vrouwen aan te trekken. Oud-bevelhebber Couzy: ,,Een puur politieke benoeming''.

De vrouwelijke cadetten die eind jaren zeventig voor het eerst werden toegelaten tot de officiersopleiding van de Koninklijke Militaire Academie stoorden zich aan de hoeveelheid porno aan de muur. ,,Een blote vrouw maakt mij niet uit'', vertelt Leanne van den Hoek, cadet van het eerste uur. ,,Maar er hingen ook posters met blote, wijdbeens zittende vrouwen.''

De `heren ouderejaars' vonden het leuk om de dames uit te nodigen voor de koffie met uitzicht op die posters. De toen 21-jarige Leanne van den Hoek besloot ,,wat tegengas te geven''. In haar uniform stapte ze een sexshop in Breda binnen (,,ze keken wel een beetje raar op, zo'n KMA-kadet in uniform'') en kocht een paar posters met blote mannen. De ,,grootste boeven'' werden door haar uitgenodigd met een gigantische naakte vent in hun blikveld. ,,Het was in één keer afgelopen.''

,,Typisch Leanne'', zegt Bram Lasschuijt, haar toenmalige instructeur parachutespringen. ,,Niet bepaald een vrouw die zich de kaas van het brood laat eten. Bij het zaalvoetbalteam Velocitas liep ze menige cadet tussen het wandrek. `Zó'n vent, die Van den Hoek', zeiden haar teamgenoten over haar'', vertelt Lasschuyt. ,,We wisten toen: die gaat het ver schoppen.''

De Koninklijke Militaire Academie (KMA) in Breda is het militair-wetenschappelijk instituut dat officieren voor de land-, luchtmacht en marechaussee opleidt en vormt. Een mannenbolwerk in 1828 opgericht. Bij het 150-jarig bestaan, in 1978, werden voor het eerst vrouwen toegelaten. Twee jaar geleden congresseerden de militairen over de emancipatie in het leger naar aanleiding van vijfentwintig jaar vrouwelijke KMA-officieren. In zijn toespraak deed staatssecretaris Cees van der Knaap (Defensie, CDA) de toezegging dat dit decennium de eerste vrouwelijke generaal zou worden benoemd. Bij de receptie gonsde de naam van Leanne van den Hoek, op dat moment de eerste en enige vrouwelijke bataljonscommandant. En precies twee jaar later werd zij door Van der Knaap bevorderd tot generaal.

De staatssecretaris, verantwoordelijk voor het personeelsbeleid, was blij met de promotie van de 47-jarige Van den Hoek. ,,Niet omdat zij vrouw is, maar omdat zij laat zien dat je ook als vrouw bij defensie ambitieus kunt zijn en op je kwaliteiten wordt beoordeeld.''

Ambitie kreeg Leanne van den Hoek (Rotterdam, 1958) van huis uit. Noest werkende ouders - vader was douanier en moeder werkte in deeltijd bij de PTT - die voor hun kinderen een betere toekomst wilden. Dat betekende school en studeren, en voor de ontspanning sport. Voetbal was het gespreksonderwerp aan tafel. In de Kuip zag Van den Hoek met haar vader en twee broers Feijenoord de Wereldbeker winnen met een zege van 1-0 op het Estudiantes - de uitwedstrijd in Argentinië was geëindigd in een gelijk spel. ,,Zo'n wedstrijd vergeet je nooit meer.''

Van den Hoek speelde bij Xerxes, daarna bij De Charloische Leeuw, leidde een jeugdteam, en was scheidsrechter. Als teamleider kreeg ze te maken met de andere kant van de samenleving. ,,Kinderen die 's morgens met honderd gulden op straat werden geschopt met de mededeling `effe niet thuiskomme voor vanavond'. Gezinnen met alcoholproblemen. Kinderen die werden geslagen. Als teamleider ben je ook een soort jeugdwerker. Een prima leerschool.''

Na haar middelbare school, Atheneum-A, wilde ze naar de politieacademie, maar ze kwam niet door de selectie omdat haar ogen te slecht waren. Ze had -1,3 en de grens was -1,0. Een meisjesdroom viel in duigen. Ze ging bij Unilever werken als bedrijfsarchivaris op de afdeling accountancy. Maar het werk was te tam voor iemand die houdt van actie, fysieke inspanning en leiding geven. In de krant las ze een advertentie waarin stond dat de KMA de deuren voor vrouwen had geopend en ze meldde zich. Dat was in 1979.

De mannelijke cadetten waren eerder verbaasd dan negatief over hun vrouwelijke medestudenten. Maar de vrouwen moesten zich wel staande zien te houden in de macho-cultuur. Wie de grootste bek had en het meeste kon zuipen, was de gevierde man. ,,De nadruk lag sterk op fysieke prestaties'', zegt Van den Hoek. ,,Ik moest me kleurenblind trainen om een zes te halen voor de sportonderdelen. Dat legt een zware druk.'' Na de KMA volgden verschillende leidinggevende functies in Nederland en Duitsland.

Leanne van den Hoek is klein van stuk (1,65 meter), ze heeft een zachte stem, en oogt bescheiden. Hebben mannelijke soldaten geen moeite om het gezag van een vrouw te aanvaarden? ,,Voor de soldaten ben je de luitenant, punt uit'', zegt ze ,,Als leider ben ik misschien wat mensgerichter dan een man. Ik durf mijn fouten toe te geven. Maar ik kan ook heel confronterend zijn en keihard zeggen waar het op staat. Die directheid verwachten ze niet altijd van een vrouw.''

Maar de mannelijke militairen probeerden haar ook uit. Soldaat Paul de Vries herinnert zich ,,een geintje'' uit 1983 in Garderen. Van den Hoek was pas aangetreden als pelotonscommandant en een beschonken maat van De Vries probeerde haar te versieren aan de bar. Hij kreeg een schop tussen de benen en tuimelde vervolgens de trap af. ,,Ze had haar visitekaartje afgegeven'', zegt De Vries. ,,Bij zo'n vrouw wil je wel dienen.''

In Garderen had Leanne van den Hoek de leiding over dienstplichtigen. Daar zaten vooral veel jongens bij uit de randstad. Probleemjongeren, ze hadden hun opleiding vaak niet afgemaakt. Van den Hoek kon gebruik maken van haar kennis en inzichten als jeugdleider van het voetbalteam. ,,Je moet die jongens strak leiding geven. Je moet ze het gevoel geven dat ze echt nodig zijn. Al die individuen samensmeden tot een hecht team. Dat is een uitdaging.'' Het liefst staat ze voor de troepen. Dat noemt ze: ,,goud goed''.

In de eerste helft van de jaren negentig doorliep Leanne van den Hoek de hogere militaire vorming in Rijswijk, in de tweede helft van de jaren negentig studeerde ze aan de Führungsacademie in Hamburg, de militaire academie van het Duitse leger. Na enkele Haagse staffuncties werd ze de eerste vrouwelijke bataljonscommandant. Gevraagd of ze ook de eerste vrouwelijke generaal zou worden, antwoordde zij in 2001. ,,Ach, het is net als met beleggen. Resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst.''

Op 24 augustus werd Van den Hoek bevorderd tot brigade-generaal, de laagste van de vier generaalsrangen bij de landmacht. Sinds vorige week is zij verantwoordelijk voor het personeelsbeleid van de landmacht en geeft ze leiding aan ongeveer dertienhonderd mensen. Bij defensie werken ruim 49.000 militairen, waarvan bijna 4.300 vrouw is (8,7 procent). Met het zogenoemde genderbeleid streeft defensie naar een evenwichtige man/vrouw verhouding. Dat gaat bij defensie - vanoudsher een mannenbolwerk - niet probleemloos. ,,Aan nut en noodzaak van genderbeleid wordt binnen alle geledingen van de organisatie, al dan niet openlijk, getwijfeld'', staat in het `Actieplan gender' van een jaar geleden.

In zijn boek `Manoeuvreren' (1996) omschreef oud-minister van Defensie Relus ter Beek de landmacht als ,,bonkig en hoekig'' en ,,in zichzelf gekeerd''. De emancipatie van de vrouw en de val van de Berlijnse muur (1989) was de militairen niet ontgaan, maar ze hielden vast aan bestaande structuren en het vertrouwde vijandbeeld.

Ter Beek had bedongen dat personeelsbeleid in zijn portefeuille zat - voor en na zijn tijd viel het onder de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris - maar wat betreft het emancipatiebeleid liep hij vast op ,,de macho cultuur'' bij defensie. ,,Ik streefde naar een percentage van acht procent vrouwen, maar dat heb ik niet gehaald. Een vrouw als generaal was helemaal utopisch.''

Met jaloezie keek Ter Beek naar de emancipatie in de legerkorpsen van Navo-lidstaten als de Verenigde Staten, Canada en Groot-Brittannië. In 1975 werd bijvoorbeeld al de eerste vrouwelijke generaal in de VS benoemd. Bij de promotie van Leanne van den Hoek zei staatssecretaris Cees van der Knaap dat hij ,,blij is dat Defensie niet onder de publicitaire druk al veel eerder een vrouwelijk generaal heeft aangesteld''. Volgens Van der Knaap beland je dan al ,,snel in een discussie over `excuus-truussen'.'' Ook vrouwen moeten bij ,,het betreden van de hoogste functies van de Krijgsmacht eerst alle rangen hebben doorlopen. De eerste lichting vrouwelijke KMA-studenten kwam in 1982 van de opleiding en dan kost het twintig jaar om uit te groeien tot kolonel. En dan pas volgt de promotie tot generaal.

Binnen defensie, en daarbuiten, wordt de promotie van Van den Hoek toch ook bestempeld als een politieke benoeming. Doordat ze vrouw is, is ze eerder gepromoveerd. ,,Van den Hoek heeft de reguliere loopbaan doorlopen'', zegt Jean Debie, voorzitter van De Vakbond voor Defensiepersoneel VBM|NOV. ,,Maar het is wel gebruikelijk dat er twee kolonel banen op je cv staan, zij heeft er één.''

Hans Couzy, oud-bevelhebber van de landmacht, spreekt van ,,een puur politieke benoeming''. Een man had volgens hem nog een paar jaar moeten wachten voordat hij tot generaal zou worden bevorderd. ,,Leannne van den Hoek heeft zeker de kwaliteiten, maar het blijft een opmerkelijke benoeming zeker in een krimpende krijgsmacht.''

Twee jaar geleden ging minister Henk Kamp van Defensie er nog vanuit dat de eerste vrouwelijke generaal in 2010 zou worden benoemd. Gold voor Van den Hoek een versnelde procedure? ,,Het klopt dat ze snel is opgeklommen, maar bij de landmacht proberen we talent te ontdekken en te ontwikkelen, zodat het zo snel mogelijk tot zijn recht komt'', zegt luitenant-generaal Peter van Uhm, Commandant der Landstrijdkrachten. Volgens de hoogste militair van de Koninklijke Landmacht heeft ,,Leanne laten zien dat zij over de juiste capaciteiten beschikt. Ze heeft inmiddels de noodzakelijke ervaring opgedaan en ze heeft een uitstekende staat van dienst. Ik zie dan geen reden om langer te wachten.'' Defensie wil dat de instroom in het militaire apparaat in de toekomst voor eenderde uit vrouwen bestaat. ,,Nog te weinig vrouwen kiezen voor een carrière bij Defensie'', constateert Van Uhm. ,,Als role model kan Leanne een bijdrage leveren aan het verbeteren van die situatie.''

Een generaalsfunctie leent zich niet voor een deeltijdbaan, vindt de pasbenoemde generaal. Leanne van den Hoek is bewust kinderloos. ,,Ik ben gescheiden. Maar toen ik nog getrouwd was, hebben we bewust de keuze gemaakt om geen kinderen te krijgen. Wij vonden ons werk allebei gewoon te leuk.''

Als er meer vrouwen in het leger komen, leidt dat tot een andere sfeer, vindt Van den Hoek. En vrouwen hebben een meerwaarde, bijvoorbeeld bij vredesmissies. Uit een studie van het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael blijkt dat vrouwelijke militairen in vredesoperaties een streepje vóór hebben wanneer het vertrouwen van de lokale bevolking gezocht wordt. Zij komen makkelijker in contact met de (vrouwelijke) bevolking. Ook gaat van vrouwelijke militairen in het algemeen minder dreiging uit in de contacten met de lokale bevolking.

Van den Hoek is nog nooit uitgezonden voor een vredesmissie. ,,Het lijkt me een essentiële ervaring, dus we gaan nu eerst maar eens zorgen dat mevrouw Van den Hoek een keer uitgezonden wordt'', zei ze in het boek `Mevrouw, mijne heren. 25 vrouwen over de weg naar de top' dat eerder dit jaar werd gepubliceerd. Als commandant heeft ze wel missies voorbereid naar Bosnië en Irak. ,,Professioneel zou ik het zo graag willen. Je traint er veel voor en dan wil je het ook een keer in de praktijk uitvoeren'', zegt ze. Om er lachend aan toe te voegen ,,Ik heb wel thuis-frontervaring. Toen ik nog getrouwd was, is mijn man twee keer uitgezonden. Hij vond het een geweldige ervaring, dat wil ik ook meemaken. Dat blijft op het verlanglijstje staan.''

Naast haar werk is de Parafoil 252 haar grote liefde. Maar de parachute ligt in de mottenballen. In 2000 liep Leanne van den Hoek een whiplash op door een ongeluk tijdens het karten. Na 1.540 sprongen moest ze stoppen met haar specialisme: het precisiespringen, van een hoogte van één kilometer uitkomen op een stip van drie centimeter.

,,Ze sprong niet slecht'', zegt haar instructeur Bram Lasschuijt eufemistisch. En hij somt op: 1985 Nederlands kampioen; 1995 Nederlands kampioen; lid van Nederlands militair team en gesprongen in Brazilië, Spanje, Italië; lid, als enige vrouw, van Dutch connection, een burger-team. Ze zou het nu ook te druk hebben om ,,op topniveau'' te springen, zegt ze. Maar als ze een ,,Chesnaatje'' hoort overvliegen krijgt ze wel de kriebels.