Afval voor Afrika

De helft van het afvaltransport in de EU verloopt illegaal, blijkt uit onderzoek. Nederland fungeert vooral als doorvoerhaven. ,,Overtreders werden nooit afgeschrikt.''

Afgedankte koelcompressoren met bestemming Pakistan, koperresten bedoeld voor Panama en versleten autobanden onderweg naar Afrika: zomaar een greep uit de illegale afvaltransporten die vorige maand tijdens onderling gecoördineerde controles in negen EU-landen aan het licht kwamen. Bijna de helft van de geïnspecteerde transporten bleek illegaal: 68 van de 140, omgerekend 49 procent.

De overtredingen bestonden uit schending van het Europese exportverbod van milieuonvriendelijke stoffen als CFK's en kankerverwekkende giffen als PCB's. Het afval was veelal onderweg naar derdewereldlanden in Azie, Afrika en Zuid-Amerika. Behalve inspecties door het ministerie van VROM in Rotterdam en Amsterdam vonden controles plaats in vijftien zeehavens in acht andere landen: Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Polen, Zweden, Ierland, Letland en Slovenie.

Eind 2003, begin 2004, tijdens de eerste internationaal afgestemde inspecties, was in zes landen (waaronder Nederland) nog maar 20 procent illegaal. De toename van het percentage onderschepte afvaltransporten komt volgens een woordvoerster van VROM doordat landen die nu hoog op de lijst van overtreders eindigen, eerder niet aan inspecties meededen. ,,Overtredingen kwamen simpelweg niet aan het licht, wetsovertreders werden nooit afgeschrikt.'' Dit zou gelden voor Frankrijk en Zweden, landen die vorige maand voor het eerst controles uitvoerden en pardoes in de top-drie van de meeste verboden transporten belandden.

Deze top wordt gecompleteerd door Nederland. Dat Nederland zo hoog scoort, heeft echter een andere reden: met Rotterdam, de grootste haven van Europa, verwerkt het automatisch een groot gedeelte van het internationale afvaltransport, waaronder het illegale. Dat Nederland meer `toeschouwer' is bij illegale praktijken blijkt uit het aantal transportbedrijven dat vorige maand tegen de lamp liep: maar een klein deel daarvan is Nederlands. Het in Nederland ontdekte afval gaat terug naar het land van herkomst; de overheid aldaar handelt de zaak verder af. Een Nederlands bedrijf dat wordt gepakt, kan op een boete van 450 euro per ton afval rekenen.

Illegaal afvaltransport vindt haar oorzaak in kostenbesparing. Het dumpen van restmateriaal in arme landen ver weg kost een bedrijf stukken minder dan het laten verwerken ervan in Europa. Strenge milieueisen uit Brussel leiden tot dure verbrandingsinstallaties en hoge belastingen op het storten van afval. Het verbranden van een ton afval kost in Nederland grofweg 200 euro – een kostbare bezigheid met een jaarlijkse afvalberg van 60 miljoen ton. De 25 EU-lidstaten moeten samen jaarlijks twee miljard ton afval zien kwijt te raken. In 2003 verdween 65 ton afval illegaal uit Nederland naar derdewereldlanden. Niet veel vergeleken met de totale hoeveelheid afval in Nederland, maar het is wel driekwart van al het afval dat van Nederland naar derdewereldlanden ging.

De Europese Unie probeert het leuren met afval tegen te gaan door gelijke omstandigheden te creëren in alle lidstaten. Als afvalverwerking overal even duur is en aan dezelfde milieunormen moet voldoen, wordt vervoer over lange afstanden zinloos - en dat spaart het milieu, zo luidt de redenering.

Is het creëren van zo'n `level playing field' binnen de EU niet een oorzaak van de vele illegale afvaltransporten? Als verwerking in heel Europa onder vergelijkbare omstandigheden gebeurt, wordt het dan niet aantrekkelijker om buiten de grenzen van de EU te kijken? ,,Dat lijkt me onwaarschijnlijk'', zegt M. van Nieuwenhoven van SenterNovem, namens het ministerie van Economische Zaken belast met uitvoering van het Nederlandse afvalbeleid. ,,Nederland verleent geen vergunningen voor het storten van afval buiten de grens, indien minder dan de helft wordt hergebruikt.''

De woordvoerster van VROM wijst op het probleem waar de bestrijding van illegaal afvaltransport mee kampt: de regels komen uit Brussel, terwijl handhaving ervan bij de nationale overheden berust. ,,Wij kunnen wel controleren, maar wat hebben we daar aan als buurlanden dat niet doen?'' Niet voor niets is Nederland initiatiefnemer geweest van de gecoördineerde controles binnen de EU die sinds 2003 worden uitgevoerd, zegt zij. Dat initiatief kwam volgens het ministerie na klachten van Nederlandse bedrijven over strengere controles van VROM, waardoor buitenlandse bedrijven zouden uitwijken naar andere havens.

Tweede-Kamerlid Samsom (PvdA) pleit voor striktere regels voor afvalverwerking. Desnoods moet de staat de verwerking van afval sterker ter hand nemen. ,,We moeten ons afvragen of we afval wel aan de markt willen overlaten.'' Daar is directeur A. Donders van brancheorganisatie Vereniging Afvalbedrijven het niet mee eens. ,,Uitbreiding van regels is een oplossing voor de bühne. Bestaande regels moeten gewoon beter worden gehandhaafd. Het is net als met de bolletjesslikkers op Schiphol: als je écht strak controleert, pik je vrijwel alle overtreders eruit.''