Sijbrands' boodschappenlijstje

Training van het werkgeheugen laat kinderen beter scoren op intelligentietests. En maakt ADHD-kinderen rustiger.

DAMMER TON SIJBRANDS is een geheugenwonder. Vorig jaar damde hij 24 partijen tegelijkertijd `blind', dus zonder de borden te zien, tegen goede spelers. Hij won 20 partijen en speelde vier keer remise. Tegelijkertijd heeft Sijbrands in een interview gezegd dat hij boodschappen doet met een lijstje.

Ton Sijbrands illustreert daarmee een oude psychologische wet. Het aantal onderwerpen dat iemand tegelijkertijd in zijn werkgeheugen kan bewaren is beperkt, ook al is het lange-termijngeheugen – waar Sijbrands de partijen urenlang in opslaat – nog zo goed.

Er zijn echter slimme methoden om ook het werkgeheugen, het geheugen waarin informatie kortdurend actief is voor mentale bewerkingen, beter te benutten. Zo is de getallenreeks 04101995 eenvoudig te onthouden als: dierendag tien jaar geleden. Op die manier zijn de afzonderlijke acht cijfers teruggebracht tot één informatie-eenheid. Via zulke ezelsbruggetjes zijn zo zeer lange cijferreeksen te leren.

Het botweg trainen van het werkgeheugen lijkt daarentegen geen zin te hebben. De groep van de Zweedse hersenonderzoeker Torkel Klingberg van het Karolinska Instituut in Stockholm morrelt de laatste jaren echter nadrukkelijk aan de psychologische wet dat de grootte van het werkgeheugen een onveranderbare grootheid is.

inkleuren

Vorig jaar beschreef hij in Nature Neuroscience hoe de hersenen van volwassen proefpersonen reageerden op vijf weken dagelijkse training van het werkgeheugen. Voor en na deze training werden hersenscans gemaakt, terwijl de proefpersonen een geheugentaak uitvoerden. Na de training bleek er meer hersenactiviteit zichtbaar in delen van de hersenen die verantwoordelijk worden gehouden voor het werkgeheugen. Die liggen in de hersenschors en dan met name voor tegen de schedel en hoog tegen de zijkant van het hoofd. Door de training functioneerde het werkgeheugen op de scans ook zichtbaar anders.

De Japanse neurobioloog Kayo Wajima uit Sapporo zag de relevantie en verwachtte dat de training effect moest hebben op het hele functioneren. Wajima testte zijn theorie op schoolkinderen in de leeftijd van zes tot acht jaar. Twee maanden lang oefenden de kinderen tien minuten per dag het nazeggen van cijferreeksen, eerst van drie cijfers, oplopend tot acht. De getrainde kinderen scoorden beter op een intelligentietest beter dan ongetrainde kinderen.

Verbazingwekkender is het resultaat dat Klingberg boekte met kinderen met ADHD (aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit). Een van de fundamentele problemen bij ADHD is een niet optimaal functionerend werkgeheugen. Als gevolg van de problemen met het werkgeheugen lukt het slecht taken te plannen, de draad van redeneringen vast te houden en opwellende gedachten of gedragingen te onderdrukken. Bovendien blijkt dat ADHD gepaard gaat met hersenafwijkingen die voor een deel overlappen met de hersendelen die reageerden op de training voor het werkgeheugen.

Klingberg liet daarom 53 kinderen met ADHD in de leeftijd van zeven tot twaalf jaar hun werkgeheugen trainen. In Zweden krijgt slechts een kleine minderheid van de kinderen met ADHD medicijnen. Er werd voor gekozen alleen kinderen zonder medicatie te laten deelnemen aan de training. Bij iedere training moesten de kinderen 90 keer achter elkaar proberen reeksen cijfers, letters en klanken, of de posities van oplichtende vakjes op het scherm te onthouden. Elke training duurde veertig minuten en werd minimaal 25 keer achter elkaar aangeboden. De controlegroep onderging dezelfde training, maar voor hen werden de opdrachten niet moeilijker gemaakt. Zij bleven werken met reeksen van twee of drie die ze aan het begin van de training al aankonden.

De training was verrassend effectief. Ook taken voor het werkgeheugen waarvoor niet specifiek getraind was, gingen na de training aanmerkelijk beter. Zelfs redeneren en het onderdrukken van reacties gingen flink vooruit. De kinderen met ADHD kwamen wat betreft prestaties zelfs redelijk in de buurt van het gemiddelde van hun leeftijdsgenoten. De grootte van het effect op deze taken was vergelijkbaar met dat van medicatie. Het trainingseffect bleef drie maanden aanwezig, terwijl de pillen zijn uitgewerkt zodra ze uit de bloedbaan zijn verdwenen.

De ouders van de kinderen met ADHD die een intensieve training hebben gehad, bespeuren een duidelijk verschil in gedrag voor of na de training, hoewel zij niet wisten of hun kind had meegedaan aan de echte geheugentraining of aan de lichte training. Zij meldden dat de onoplettendheid van de kinderen duidelijk minder werd, terwijl het effect op de onrustige impulsiviteit gering was. De leerkrachten van de kinderen merken nauwelijks verschillen in het gedrag van de kinderen, maar het is niet bekend waarom dat het geval was.

verschil

Torkel Klingberg publiceerde deze positieve resultaten begin dit jaar in het Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. Hij stelde toen nog nadrukkelijk dat de hoopgevende resultaten eerst herhaald moesten worden, voordat het denken over het trainbare werkgeheugen op de helling moest. Inmiddels is hij optimistischer. Dezelfde training is inmiddels aan honderden kinderen gegeven in Zweden, Noorwegen, Finland en Denemarken en de resultaten zijn zodanig als je op grond van ons onderzoek zou verwachten. In Amerika en Engeland wordt nu ook getest of deze resultaten herhaalbaar zijn. Ook voor andere hersenproblemen lijkt geheugentraining effect te sorteren.

Klingberg vraagt zich wel af of het werkgeheugen nu echt groter wordt door de training, of dat het eerder een kwestie is dat de getrainden hun beperkte capaciteiten beter gebruiken. Klingberg zelf volgt de training in ieder geval regelmatig. ``Ik heb het gevoel het me helpt, maar verder lijkt het veel op trainen op de sportschool. Je weet dat het goed voor je is, maar het valt niet mee dat ook daadwerkelijk te doen.''

Rest de vraag waarom Sijbrands dan toch een boodschappenbriefje nodig heeft. Klingberg lacht: ``Een punt is natuurlijk dat iemand als Sijbrands niet het werkgeheugen traint, maar het lange-termijngeheugen voor dammen.'' Als Sijbrands erg zijn best zou doen zou hij het boodschappenlijstje ook wel onder de knie kunnen krijgen.

Zie voor werkgeheugentrainingen:

www.memorise.org/memoryGym.htm

www.easysurf.us/menu.htm