Gefeliciteerd! U kunt aan het werk

Keuringsartsen worden niet onder druk gezet om veel WAO'ers goed te keuren, zei minister De Geus van Sociale Zaken deze week in een spoeddebat. `Hij liegt', zegt een arts. Een andere arts: `Ik kan het niet meer in overeenstemming brengen met mijn geweten.'

`Ik moest onlangs een vrouw herkeuren met smetvrees. Ze had dat al van voor haar zeventiende jaar. Ik vond dat ze niet kon werken, dus ze mocht haar WAO-uitkering houden. Als je iemand volledig afkeurt, doet een andere UWV-arts een tweede keuring. Die hoorde haar uit over haar dagelijks leven en concludeerde: `Aha, ze doet zelf boodschappen. Dan is ze dus wél belastbaar.' Dat betekende dat ze geen volledige uitkering meer zou krijgen. Maar dat die mevrouw na het doen van de boodschappen anderhalf uur onder de douche stond om het `vuil' af te wassen, om vervolgens alle boodschappen te gaan wassen, dáár hield hij geen rekening mee. Terwijl die vrouw écht niet kon werken.''

Ruim een jaar geleden begon het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), dat de WAO en de WW uitvoert, aan de herkeuring van ruim driehonderdduizend WAO'ers. Het kabinet had de regels voor het verkrijgen van een arbeidsongeschiktheidsuitkering aangescherpt en bovendien besloten dat de strengere regels niet alleen gelden voor mensen die nu ziek worden. Ook mensen die al een WAO-uitkering hebben, soms al meer dan tien jaar, moeten volgens de strengere regels worden gekeurd.

En snel. Op 1 juli 2007 moeten 325.000 mensen herkeurd zijn, heeft minister De Geus (Sociale Zaken, CDA), afgesproken met het UWV. Eerst was dat 1 juli 2006, maar de termijn is met een jaar verlengd, omdat duidelijk werd dat dit onhaalbaar was. In een jaar tijd heeft het UWV ongeveer 85.000 mensen herkeurd. De komende anderhalf jaar moeten er dus nog 240.000 mensen worden beoordeeld. Het kabinet heeft vorige week 87 miljoen euro toegezegd voor extra personeel. Maar de Nederlandse Vereniging van Arbeidsdeskundigen (NVVA) bepleitte deze week een verlenging van de termijn voor de herkeuringen met vier jaar.

De mega-operatie leidt tot grote onrust. Van bijna de helft van de WAO'ers die tot nu toe zijn herkeurd, werd de uitkering stopgezet of verlaagd. Afgezien van de mensen die nog in dienst zijn bij hun werkgever (eenderde), heeft nog geen vijf procent van de inmiddels goedgekeurde mensen werk gevonden. Eind deze maand dient een kort geding over de herkeuringen, aangespannen door de voor dit doel opgerichte stichting Collectieve Rechtsvordering (CORV) namens ruim drieduizend herkeurden. De stichting eist stopzetting van de herkeuringen, onder meer op grond van de onvrede over de kwaliteit van de keuring en omdat veel goedgekeurde mensen geen werk kunnen vinden.

Maar er is óók onrust onder de artsen en arbeidsdeskundigen die de herbeoordeling moeten uitvoeren, zoals de verzekeringsarts die hierboven aan het woord is. Hij en andere kritische artsen willen niet met hun naam in de krant. Uit een intern rapport van het UWV, de weerslag van gesprekken met meer dan honderd artsen en arbeidsdeskundigen, dat twee weken geleden uitlekte, blijkt dat het keuringspersoneel geen vertrouwen heeft in de directie van het UWV. Die is naar hun oordeel louter geïnteresseerd in de productiecijfers. In plaats van op te komen voor de belangen van keuringspersoneel en cliënten, laat het bestuur ,,de oren teveel naar Den Haag hangen''.

Minister De Geus erkende deze week in een spoeddebat in de Tweede Kamer dat de relatie tussen enerzijds de artsen en arbeidsdeskundigen van het UWV en anderzijds het management ,,gespannen'' is. Maar hij ontkende dat er druk wordt uitgeoefend op de artsen om WAO'ers goed te keuren, of om de kwaliteit van keuringen op te offeren aan snelheid. ,,Het is niet waar dat er wordt gestuurd op uitkomsten van beoordelingen.''

,,Hij liegt'', zegt een andere verzekeringsarts. ,,Op de kantoren circuleren lijsten van artsen waar op staat hoeveel mensen een arts heeft goedgekeurd en afgekeurd. Die cijfers worden door het management gebruikt om je onder druk te zetten. Ik schaam me om nog bij het UWV te werken.''

De klacht dat artsen onder druk worden gezet om mensen goed te keuren komt niet voor in het UWV-rapport. Ook een leidinggevende arts ontkent tegenover deze krant dat dit gebeurt. ,,Dat is niet waar. Er wordt wel per arts gemeten hoeveel mensen ze goedkeuren, maar het heeft niet de belangstelling van het management. Of een beslissing tijdig is en rechtmatig, dát heeft de belangstelling van het management.''

Schizofreen

De grieven van de keuringsartsen betreffen niet alleen de leiding van het UWV. Uit gesprekken die deze krant voerde met verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen, blijkt dat een aantal van hen ook gewetensbezwaren heeft over de uitvoering van het politieke besluit dat aan de herkeuringen ten grondslag ligt. Ze moeten mensen die soms al tien jaar een uitkering hebben, volgens strengere normen herkeuren. ,,Het UWV wordt tegenwoordig ook wel het Lourdes van het Noorden genoemd: je gaat er arbeidsongeschikt heen, en komt er arbeidsgeschikt weer vandaan'', zegt de verzekeringsarts die aan het begin van dit stuk werd geciteerd. Het is een veelgehoorde grap, maar hij vindt er niets leuks aan. ,,Ik vind het zó dubieus worden. Ik kan het niet meer in overeenstemming brengen met mijn geweten. Ik heb een eed afgelegd die er op neerkomt dat je de zwakkeren beschermt.''

Deze arts is het ook inhoudelijk niet eens met de nieuwe keuringscriteria die de politiek het UWV heeft opgelegd. ,,Ik hoorde van iemand die werd behandeld voor kanker. Die was in dit systeem tóch belastbaar. De redenering is gewoon: je slaapt zoveel uur, die therapie kost zoveel tijd, in de rest van de tijd kan gewerkt worden. Vooral als op de checklist staat dat iemand zelf zijn boodschappen doet. Terwijl zo iemand natuurlijk een enorme energie-beperking heeft. Maar daar wordt niet eens naar gekeken.'' Datzelfde lot treft volgens deze arts mensen met psychiatrische aandoeningen. ,,Laatst is iemand met schizofrenie grotendeels goedgekeurd. Dat is medisch totaal onverantwoord.''

Een andere arts zegt dat hij zich gedwongen voelt om beslissingen te nemen die tegen zijn eigen, professionele beroepsnormen ingaan: ,,Ik ben huisarts geweest, en ik ben gewend om met gevoel om te gaan met mensen. Vroeger kon ik tegen een zieke werknemer zeggen: `Ga jij eerst maar eens met behoud van je uitkering een paar uurtjes beginnen met werken, als middel voor reïntegratie.' Maar dat soort mogelijkheden heb ik niet meer. Het steekt mij dat ik niet echt meer als dokter kan werken.''

Onder de UWV-artsen zijn er ook die zich prima kunnen vinden in het nieuwe beleid. ,,Ik heb niets tegen de operatie op zichzelf'', zegt de eerdergenoemde leidinggevende arts, die ook anoniem wil blijven. ,,Bij de herkeuringen ben ik toch telkens weer verrast door het potentieel aan arbeidsvermogen dat ertussen zit.''

,,Je moet niet van tevoren denken dat iemand weleens een lagere uitkering kan krijgen, of helemaal geen uitkering meer'', zegt de Apeldoornse UWV-arts Erik de la Court. ,,Dat is niet professioneel.'' Dat de keuringscriteria strenger zijn geworden en bestaande richtlijnen strenger worden toegepast, vindt hij aanvaardbaar. ,,De WAO is een verzekering. Dan kan het gebeuren dat de polisvoorwaarden veranderen. Dat is een politieke beslissing geweest.''

Fusie

De afgelopen tien jaar is het karakter van de WAO sterk veranderd. Decennialang was de WAO een ruimhartige regeling, vaak misbruikt als goedkope manier om reorganisaties in bedrijven door te voeren; werknemers werden niet ontslagen maar ziekgemeld, zodat ze via de WAO konden afvloeien. Maar geleidelijk werd de WAO tot een financiële molensteen voor de staat. Na de parlementaire enquête-Buurmeijer in 1993 werd het stelsel van sociale zekerheid meermalen aangepast. De toegang tot de WAO werd voortaan streng bewaakt. Alleen ondubbelzinnig langdurig arbeidsongeschikten komen nog voor de uitkering in aanmerking.

Daarmee veranderde ook het werk van de artsen en arbeidsdeskundigen die beoordelen in hoeverre mensen in staat zijn te werken. Het werk is verschraald, vinden veel van hen. Herman Kroneman, hoofd van het Bureau Sociaal Medische Zaken (SMZ) van het UWV: ,,Artsen kregen het gevoel dat zij hun werk steeds minder zelf konden invullen, naar hun eigen professionele maatstaven.'' Kronemans afdeling, verantwoordelijk voor het uitgelekte rapport, is vorig jaar speciaal in het leven geroepen om het vertrouwen tussen directie en professionals van het UWV te herstellen.

Bovenop de politieke veranderingen, kreeg het keuringspersoneel te maken met een fusie. In 2002 werden de `uitvoeringsinstellingen', die in verschillende bedrijfstakken de WAO uitvoerden, samengevoegd tot het UWV zodat de sociale partners niet langer betrokken waren bij de keuringen. Het UWV is een moloch, waarmee veel werknemers zich moeilijk kunnen identificeren. In 2003 was er een affaire rond de volgens sommigen buitensporig luxe inrichting van het hoofdkantoor, die leidde tot het vertrek van bestuursvoorzitter Joustra. Dat kwam vaak terug in de behandelkamers, waar mensen immers te horen kregen dat hun uitkering werd verlaagd of stopgezet.

Na drie jaar is dat UWV nog steeds niet echt een eenheid. In het uitgelekte rapport staat dat verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen aangeven dat er binnen de organisatie verschillen zijn in visie en werkwijze, en dat die verschillen ,,mede worden beïnvloed door de werktraditie die in de voormalige organisaties ontwikkeld was''. Zij klagen over een ,,gebrek aan overkoepelende, inhoudelijke UWV-visie''. Elk UWV-kantoor had zijn eigen productienormen, en heeft nog steeds een eigen `specialisme'. Sommige kantoren zijn gewend om bouwvakkers te keuren, anderen doen alleen onderwijzers en ambtenaren.

Een gevolg van fusie én bezuinigingen, is de verslechtering van de arbeidsvoorwaarden. De lagere salarissen van nieuwe professionals en het moeten inleveren van de lease-auto vielen niet in goede aarde artsen zijn ook maar mensen. Kroneman: ,,Artsen moesten ook steeds meer werk zelf gaan doen, bijvoorbeeld administratieve taken. Verzekeringsartsen hadden het gevoel dat ze steeds verder daalden in de hiërarchie.''

Druk

Artsen klagen in het rapport voornamelijk over de tijdsdruk en de gevolgen daarvan voor de kwaliteit van de beslissingen. Volgens hen resulteert de productiedruk erin dat veel artsen geen tijd meer steken in het doorlezen van medische dossiers of het opvragen van gegevens bij specialisten.

De eerdergenoemde leidinggevende arts is verantwoordelijk voor het werk van bijna twintig verzekeringsartsen. Zij bevestigt dat er druk bestaat om geen informatie op te vragen bij de behandelend artsen van de cliënten. ,,Want er moet zo snel mogelijk besloten worden, binnen acht weken. Twee weken gaan al verloren tussen de eerste oproep en de afspraak. Die termijn is niet te halen als je ook nog informatie gaat opvragen.'' Die informatie is volgens haar vaak wel nodig is om tot een goed oordeel te komen. ,,Neem een hartaanval. Die kan een grote functiebeperking met zich meebrengen, of nauwelijks beperkingen. Dat moet je wel weten, en daarvoor moet je contact hebben met de cardioloog, die ook tijd nodig heeft om te antwoorden.''

Ze vertelt over een oplossing die het management aandroeg voor dit probleem: je schrijft een voorlopig advies en stuurt dat aan de arbeidsdeskundige, in afwachting van de informatie van de behandelend arts. ,,Maar als je het toch al druk hebt, doe je dat niet. Dan vraag je géén informatie op.''

Niet iedereen ervaart de werkdruk hetzelfde. ,,Wij moeten op ons kantoor veertien beoordelingen per week doen bij een voltijds dienstverband'', vertelt Erik de la Court, verzekeringsarts in Apeldoorn. ,,Dat komt neer op maximaal drie beoordelingen per dag, van ongeveer tweeënhalf tot drie uur. In dat tijdsbestek moet ik wel alles doen: het gesprek met de werknemer voeren, informatie inwinnen bij specialisten, een verslag schrijven en overleg plegen met de arbeidsdeskundige die het eindoordeel velt. Mijn ervaring is dat ik daarvoor genoeg tijd heb, ook omdat gemiddeld tien procent van de mensen niet komt opdagen. Er zijn wel eens weken dat ik tijd tekort kom, maar dan valt er de week daarna wel weer een gat.'' Hij zegt ook dat het management er niet bovenop zit. ,,Bij functioneringsgesprekken wordt altijd wel iets gezegd over je productie. Maar het is niet zo dat je op aantallen wordt afgerekend, tenzij je echt enorm gaat afwijken van het gemiddelde.''

Volgens Wim Ruitenberg, voorzitter van de UWVA, de belangenorganisatie van keuringsartsen van het UWV, liggen die aantallen bij veel vestigingen lager, bijvoorbeeld op tien keuringen per week, terwijl hijzelf twaalf keuringen realistisch vindt. Overigens zijn die targets niet nieuw, ze zijn alleen zichtbaarder geworden door de automatisering.

Artsen vinden verder dat er binnen het UWV te weinig eenheid is in de manier van keuren, zowel tussen de artsen onderling als tussen de vestigingen. Dit kan ertoe leiden dat iemand die in Zwolle wordt afgekeurd voor werk, in Amsterdam wordt goedgekeurd. De eerder aangehaalde leidinggevende arts zegt daarover: ,,Rustig bij elkaar zitten om een casus te bespreken, daar is onvoldoende tijd voor.''

Delen de herkeurden de kritiek van de artsen? Op de vele websites voor WAO'ers, zoals www.waoplein.nl, wordt steen en been geklaagd en 3.000 van hen hebben zich verenigd in de stichting CORV. Toch heeft tot nu toe slechts een kwart van alle herkeurden van wie de uitkering is verlaagd of stopgezet, bezwaar aangetekend, evenveel als voor de herkeuringen. Jan Zwanepol, voorzitter van de Landelijke Vereniging voor Arbeidsongeschikten, denkt dat sommigen te veel opzien tegen de tijdrovende procedure. Omdat ze bijvoorbeeld een partner hebben met een inkomen, zouden ze er dan maar vanaf zien. ,,Veel anderen hadden een uitkering die bijna net zo laag was als de bijstand. Voor hen heeft het geen zin.'' Van de mensen die wél bezwaar maken, is de reden vaak dat ze vinden dat het dossier niet goed is bekeken, of dat er ten onrechte geen contact is geweest met de behandelend arts.

Bijstand

De bedoeling is dat mensen die hun WAO-uitkering geheel of gedeeltelijk kwijtraken, van de arbeidsdeskundigen van het UWV een eerste zetje krijgen in de richting van de arbeidsmarkt. De reïntegratie zelf moet worden uitgevoerd door de geprivatiseerde reïntegratiebedrijven. Maar de arbeidsdeskundigen vinden dat ze ook voor dat eerste aanzetje te weinig tijd krijgen, zegt Bas Hagoort, officiële woordvoerder van de arbeidsdeskundigen. ,,Het UWV heeft een keuze gemaakt voor herbeoordeling boven reïntegratie. De arbeidsdeskundige voert de slecht-nieuws-gesprekken. Dat kost tijd, en daardoor blijft er weinig tijd over voor reïntegratie.''

Dat de `goedgekeurde' WAO'ers waarschijnlijk geen baan zullen vinden, steekt sommige verzekeringsartsen. ,,Ik kan mijn handtekening niet zetten onder een claimbeoordeling waarvan het onvermijdelijke gevolg de bijstand is'', zegt een van hen. ,,Iemand die al tien jaar uit de arbeidsmarkt is, en weer een baan zoekt, dat gaat niet. Het is niet voor niets dat de SER in zijn advies heeft gezegd: doe het niet, die herkeuringen.''

Ook de Apeldoornse arts De la Court zegt dat hij soms moeite heeft met dit aspect van de herkeuringen. ,,Je weet dat die mensen wel belastbaar zijn, maar in de praktijk niet aan de slag komen. Ze komen van de WAO in de WW terecht, maar dan wel korter, omdat ook de WW strenger wordt. En daarna misschien in de bijstand. Dat vind ik zielig. Met name voor de oudere groep WAO'ers is het hard. Veel mensen hebben een werkende partner of een eigen huis, dan krijgen ze zelfs geen bijstand, misschien moeten ze hun huis verkopen. Mensen worden door onze arbeidsdeskundigen wel verwezen naar reïntegratiebureaus, of er wordt gekeken of er een opleiding mogelijk is. Maar daar zou veel meer geld voor beschikbaar moeten komen.''

Productienormen

Het UWV is van de interne onvrede op de hoogte. Sterker, het UWV vond vorig jaar dat de onvrede fundamentele proporties had aangenomen: ,,De Raad van Bestuur heeft geconstateerd dat de verbinding van de verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen met de organisatie in de afgelopen (fusie)periode verloren is gegaan'', luidt de eerste zin van het uitgelekte rapport.

Annette Dümig, lid van de Raad van Bestuur van het UWV, zegt dat ze begrip heeft voor de spanningen onder het keuringspersoneel. ,,Al het werk dat zij doen, is buitengewoon moeilijk. Waar zij last van hebben, is dat ze voorzien wat voor effect de herkeuringen hebben voor de cliënten. Het zou ons leven een stuk makkelijker maken als mensen tijd en gelegenheid krijgen om werk te vinden, maar zo zit de wereld niet meer in elkaar.''

Zij wijst erop dat het UWV nu eenmaal de wettelijke taak heeft de herkeuringen uit te voeren. ,,Er wordt ons vaak verweten dat wij maar alles blind uitvoeren, en zelf geen visie hebben. Maar bij elke verandering die de politiek wil doorvoeren doen wij altijd een uitvoeringstoets.'' Dat wil zeggen dat het UWV aangeeft of de wetswijziging uitvoerbaar is, haalbaar binnen de gestelde termijn en geschikt voor het doel dat de politiek wil bereiken. ,,Als iets niet kan, dan zeggen wij dat ook. Natuurlijk is er altijd spanning tussen de politiek die het beleid maakt en de uitvoering daarvan. Wat onze mensen graag zouden willen, is dat wij ons mengen in het politieke debat. Maar dat is niet onze taak. We voeren het beleid alleen uit.''

Dümig ontkent dat het management alleen oog zou hebben voor kwantiteit. Ze wijst erop dat het UWV samen met de Amsterdamse universiteitsziekenhuizen AMC en VUmc dit jaar het Kenniscentrum Verzekeringsgeneeskunde heeft opgericht. Dit centrum moet de beoordeling door verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen een steviger basis geven. ,,Het gaat bij UWV om de combinatie van kwaliteit en kwantiteit. Daarvoor zijn normen, waaraan een professional moet voldoen. Periodiek kijken we dus naar de kwantitatieve en kwalitatieve resultaten. Daarin verschillen wij niet van andere organisaties.''

Wilt u reageren? Stuur uw reactie naar zbrieven@nrc.nl of schrijf het Zaterdags Bijvoegsel, Postbus 8987, 3009 TH Rotterdam