Den Haag staat graag de macht af aan advocaten en bankiers

De Amsterdamse Zuidas wordt het nieuwe machtscentrum van Nederland in plaats van het Binnenhof, vindt Maarten Huygen.

Als de zon schijnt, reikt het zicht uit de hoogste verdieping van het Amsterdamse advocatenkantoor Houthoff Buruma over de groene Haarlemmermeer tot de noordrand van Leiden en daarachter liggen verscholen de regeringstorens van Den Haag. Hier, aan de dure Zuidas rond de Amsterdamse zuidelijke ringbaan en de spoorweg, ontwikkelt zich een nationaal bestuurscentrum van juristen en financiële specialisten die dankzij de Europese wetgeving en de privatisering en verzelfstandiging van overheidsdiensten steeds meer macht uit Den Haag naar zich toe krijgen geschoven. Gezien de enorme expansie van kantoren maken ze daar dankbaar gebruik van.

De toren van de ABN Amro, het excentrieke glazen schaatsgebouw van bankverzekeraar ING en vlak over de Amstel de toren van verzekeraar Delta Lloyd. De advocaten van Stibbe, Van Doorne, Boekel de Nerée en vele andere hebben of bouwen in deze omgeving hun prestigieuze kantoren. Die juridische hoofdkantoren staan dus niet in Den Haag, waar de Hoge Raad en 's lands regering zetelen. Sterker nog, advocaten verhuizen uit Den Haag naar Amsterdam-Zuid, waar nu alle actie is – op het gebied van financiële en juridische diensten voor het particuliere bedrijfsleven maar ook op overheidsgebied. De banken regelen de verkoop en de financiering van overheidsonderdelen die door Den Haag worden afgestaan, de verzekeraars nemen een deel van de verzorgingsstaat in handen en de advocatenkantoren stellen de contracten op of procederen over overheidsbeslissingen die vaak anders uitvallen dan de bedoeling was. Juristen bepalen het tempo, de vormgeving en uitvoering van een plan. Staatssecretaris Ross kan alleen maar klagen dat de modernisering van verpleeghuizen te traag verloopt, want zij heeft geen vat op de lokale juridische belemmeringen.

Wie het beste juridische advies wil, moet steeds vaker naar de Zuidas. Daar worden steeds meer nota's voor rechtbanken elders in het land geschreven en bestaan connecties met kantoren in de nóg grotere juridische en financiële centra zoals Brussel, Londen en New York. In de diepte van de kloof tussen al die financiële en juridische torens zie ik de rechtbank van Amsterdam liggen bij wijze van postscriptum. De macht van de Zuidas groeit. Niemand neemt de ander werk uit handen. Integendeel, een slimme advocaat creëert werkgelegenheid voor de tegenpartij. Hier is veel juridisch en financieel intellect verzameld. Het IQ per vierkante meter kantoorruimte is hoger dan in Den Haag, al was het maar omdat er beter wordt betaald. Het vak van jurist heeft nog steeds toekomst, want vergeleken met het buitenland is het aantal van 4.000 Nederlandse advocaten nog aan de bescheiden kant.

Het seminar dat ik in het kantoor van Houthoff Buruma bijwoon, gaat over de vergroting van de juridische hefboom op de overheid en de samenleving. Het verzamelde juridische toptalent bespreekt hoe advocaten en burgers meer zelf gaan optreden als wetshandhavers. Nu controleren toezichtorganen van de overheid of de regels voor concurrentie tussen bedrijven goed worden nageleefd. Als de toezichthouders fouten maken, kunnen ze aansprakelijk worden gesteld voor de schade. Niet degene die de wet schendt, moet dan schadevergoeding betalen maar de overheid die het zomaar heeft laten gebeuren. Als brand uitbreekt in een restaurant, krijgt niet de eigenaar een schadeclaim, maar de overheid die de brandveiligheid van het restaurant moest controleren. Dan worden de kosten van de slordigheid van de eigenaar afgewenteld op de hele samenleving. Dat kan de overheid veel geld kosten. Uit zuinigheidsoverwegingen heeft de Amerikaanse overheid daarom procedures tegen de federale overheid en tegen toezichthouders onmogelijk gemaakt.

De volgende stap is dat burgers en bedrijven zelf politieagent spelen door een advocaat in de arm te nemen die via de rechter naleving van de regels voor vrije concurrentie afdwingt. Tot nu toe gebeurt dat weinig in Nederland, werd met enige spijt vastgesteld. Het aantal processen tegen beperking van de concurrentie is het afgelopen paar jaar zelfs gedaald. Advocaat W. VerLoren van Themaat heeft met collega M. Haak voor het ministerie van Economische Zaken een menukaart van verbeterde proceduremogelijkheden gemaakt. Advocaten worden daar niet slechter van. En nou zou ik graag als consument een proces willen aanspannen tegen de kabelmaatschappijen voor hun veel te hoge tarieven. Toch zou ik op het menu graag de prijzen willen zien voor de belastingbetaler. Hoeveel vaker zal er worden geprocedeerd bij no cure no pay? Dat betekent dat de advocaat alleen hoeft te worden betaald bij het winnen van een zaak. Als het de klager niets kost, zal hij eerder procederen, ook tegen de overheid. De berekening van de kosten voor de gemeenschap wordt vrijwel nooit gemaakt. Dankzij schadevergoedingsprocedures zijn er vrijwel geen glijbanen meer op publieke speelplaatsen.

Al die extra mogelijkheden om processen aan te spannen beperken de beleidsvrijheid van politici in Den Haag. Steeds vaker stuit de wetgever op grenzen van Europese regels. De advocaten van de Zuidas zijn er snel bij als die worden geschonden. Zij zijn de werkbijen voor de Europese Commissie. Er is daar zoveel honing te halen. Haagse politici hebben Europa de rug toegekeerd maar de advocaten van de Zuidas krijgen het steeds drukker, want de financiële en juridische Europese integratie gaat gewoon door.

Volgend jaar is de zorgverzekering geprivatiseerd en daarmee valt ze niet langer onder Den Haag maar onder de regels van Brussel over vrije concurrentie. Als een buitenlandse concurrent mee wil doen aan het Nederlandse onderonsje van medische verzekeraars zullen de Zuidas-advocaten ervoor zorgen dat Den Haag de regie en beleidsvrijheid over de medische voorzieningen definitief verliest. Heeft politiek nog zin in de proceduresamenleving?

Verplaats dus een deel van de 400 journalisten in Den Haag naar de Zuidas. Veel parlementaire debatten zijn achterhaald, omdat de uitkomst al in Brussel is vastgelegd en wordt uitgevoerd door juristen die veel belangrijker zijn dan de celebrity advocaten van beruchte misdadigers.