De platte aarde

Thomas Friedman, columnist van The New York Times, staat al een half jaar bovenaan Amerikaanse bestsellerlijsten met een boek over globalisering en de bedreiging van de Amerikaanse almacht in de wereld. `Ik ben een ingewikkeld probleem voor de regering.'

Op maandagmorgen hangt er een kalme sfeer in de redactiezaal van The New York Times in Washington. Bureaus staan dicht op elkaar, weinig verslaggevers telefoneren – de meeste lezen of mailen. Er is veel plaats ingeruimd voor boekenkasten. Aan de wand hangt één kaart, van Irak.

Op afstand van het voetvolk, in een hoekkamer, zit the star of the show, zoals ze dat in de VS noemen buitenlandcommentator Thomas L. Friedman. Een kleine man met een beweeglijk lichaam die gemakkelijk lachsalvo's loslaat. Tweemaal per week schrijft hij een column over internationale verhoudingen op de opiniepagina van zijn krant. Hij geldt als een liberal hawk, een progressieve havik, met grote invloed op het bedrijfsleven en de politiek. Ook in de door conservatieven gedomineerde regering van president George W. Bush vindt hij een luisterend oor.

Het laatste halfjaar is het leven van Friedman op zijn kop gezet. Zijn boek De aarde is plat staat al 29 weken op één in de bestsellerslijst van zijn krant. De relatief geïsoleerde intellectueel werd een nationale figuur. ,,Ik ben geïnterviewd door Playboy én Fortune, een zeldzame combinatie.'' Hij pauzeert, met de vaardigheid van de rasverteller. ,,Ik moet een gevoelige snaar hebben geraakt.''

De aarde is plat gaat over globalisering, maar het behandelt het thema nu eens niet op het abstracte macro-niveau dat auteurs over dit onderwerp meestal als uitgangspunt nemen. De aarde is plat is een razendsnel geschreven aaneenrijging van anekdotes uit alle hoeken van de wereld over politiek, techniek en economie, die soms een onheilspellende indruk maakt. De kern van Friedmans boodschap is dat globalisering de positie van Amerika als wereldmacht bedreigt. Voor Europa ligt een groter verval in het verschiet. De toekomst is aan China en India.

Wie sceptisch aan het boek begint, wordt na honderd bladzijden gedwongen zijn aarzelingen te herzien. Het persbureau Reuters gebruikt bijvoorbeeld sinds een paar jaar geen Amerikaanse journalisten meer voor de berichten over bedrijfsresultaten. Reuters laat dit doen door journalisten in India, ook als de cijfers uit Ankara of Amsterdam komen. Ze kosten twintig procent van Amerikaanse verslaggevers.

Uiteenlopende beroepen als accountants, belastingconsulenten, radiologen of militaire planners wacht eenzelfde voorland. Al het werk dat op afstand door goedkopere krachten gedaan kan worden, zal op afstand gedaan gaan worden, voorspelt Friedman. Het voorbeeld dat de meeste Amerikanen heeft overtuigd is dat van McDonald's. De plastic stem die bij de McDrive de bestelling opneemt, zal in de toekomst op honderden of duizenden kilometers afstand zitten. Eerste experimenten hebben geleerd dat het behalve goedkoper ook sneller is.

Zo wordt de comfortabele positie van nagenoeg alle westerse werknemers en hun bedrijven bedreigd. Om nog maar te zwijgen van het gevaar van de Osama bin Ladens van deze wereld, die dezelfde platte aarde gebruiken voor hun religieus gemotiveerde terreur.

,,In dit land bestaat grote bezorgdheid'', zegt Friedman. ,,De generatie van mijn ouders wist dat zij het beter zou hebben dan hun ouders, en dat hun kinderen het nog beter zouden krijgen. Maar mijn generatie is ongerust. Mensen vrezen dat de welstand van hun kinderen zal dalen. Dat is in een notendop het geheim van dit boek. Het plaatst de bezorgdheid van mijn generatie in perspectief. Het biedt een verklaring.''

U legt mensen uit waarom ze angstig zijn?

,,Het heeft ook een optimistische kant. Maar mensen lezen het in de eerste plaats uit angst. Dat is juist.''

Terwijl u zelf nogal optimistisch bent.

,,Ja, ik wijs aan dat we dit aankunnen. Amerika is altijd op zijn best als het wordt uitgedaagd.''

De platte wereld mag Amerikanen zeer bezighouden, er is dezer dagen één thema dat de VS zwaarder op de maag ligt: de oorlog in Irak. Ook daarbij is Friedman een veel geraadpleegde, zij het omstreden deskundige. De collectieve angst voor een nieuw Vietnam kwam vorige week in beeld toen de tweeduizendste Amerikaanse militair in Irak de dood vond de grote kranten drukten pasfoto's af van alle getroffenen, hoofd voor hoofd, pagina na pagina.

In 2003 stond Friedman tot ontsteltenis van zijn progressieve lezers hij vereenzelvigt zich met het beleid van de Britse premier Blair achter de aanval op Irak. Maar inmiddels is hij uitgegroeid tot een van de voornaamste critici van de invasie. Vooral minister van Defensie Donald Rumsfeld (`Rummy' in zijn columns) moet het ontgelden. ,,Nee, ik word niet meer uitgenodigd op Rummy's kerstfeestje.''

Hoe ontstond volgens u Plamegate, de wraak op een echtpaar dat voor de CIA werkte en na de oorlog vertelde dat de regering het gevaar van Saddam overdreef?

,,Deze regering was ervan bezeten om Irak binnen te vallen. Men zocht het gemakkelijkste schrikbeeld om de oorlog te rechtvaardigen de nucleaire paddestoel. Elke Amerikaan kon dat gevaar begrijpen. Maar obsessies zijn gevaarlijk. De nucleaire paddestoel is gepresenteerd toen men wist dat hij geen gevaar was. Cheney zat daar duidelijk middenin, hoewel ik niet weet of hij wist van de acties van zijn topadviseur Scooter Libby tegen het echtpaar (Libby wordt nu vervolgd omdat hij meineed zou hebben gepleegd in het onderzoek naar de wraak op het paar, red.). Maar Libby's gedrag is uiteindelijk het gevolg van dezelfde obsessie. Het is beschamend.''

De regering is vaker rücksichtslos voor haar critici. Hoe reageert men op u?

,,Ik ben een ingewikkeld probleem voor ze. Hoewel ik de oorlog steunde, heb ik altijd gezegd dat Saddams massavernietigingswapens, die de regering voorwendde om Irak binnen te vallen, geen gevaar waren. Daarom ben ik er ook nooit mee bezig geweest of Irak ze had. Het was mijn overtuiging dat het politiek niet ingewikkeld was om Irak te weerhouden die wapens te gebruiken: Saddam was moorddadig, maar niet suïcidaal. Ik schreef: `Vertel de waarheid. Breng dit land niet in oorlog op de vleugels van een leugen.'

,,Mijn idee was dat de oorlog toch van belang was, voor de strijd tegen het moslimterrorisme. Het was goed dat de VS lieten weten: deze wereld is plat, dus je kan er ook afvallen. En de Arabische moslimwereld loopt nu het gevaar dát men eraf valt. Ze zijn een doodlopende straat ingeslagen. Ze móeten zich openen.

,,Mijn idee was dat de oorlog in Irak de ruimte kon creëren waarin open, creatieve moslims zich vrij kunnen uiten. Deze oorlog, dacht ik, zou goed zijn voor de wereldgeschiedenis. Het ongemakkelijke voor de regering-Bush is dat ze mijn positie hebben overgenomen nadat de massavernietigingswapens niet werden gevonden. Daarom vinden ze het lastig om mij aan te pakken. Bovendien raak ik ze met mijn kritiek op rechts: dat ze de oorlog hebben gelanceerd zonder voorbereiding, dat ze niet hebben nagedacht over de naoorlogse situatie, dat Rummy veel te weinig troepen heeft gestuurd. Om al die redenen laten ze mij maar begaan.''

Ze willen geen problemen met Thomas Friedman?

Lachsalvo. ,,Ja! Precies! Ze proberen de schade te beperken. Maar het is paradoxaal. Want weet je wat er nou écht aan de hand is? Deep down weten de mensen in deze regering dat ze fout zaten. Als ik tijd had, zou ik elke dag een toespraak voor Amerikaanse militairen kunnen houden. Ik krijg meer verzoeken van het leger dan van enige andere instantie. En echt niet omdat ze van mij willen horen dat ik hun optreden rechtvaardig. Ze willen leren. Ze willen winnen. Ze willen de platte wereld doorgronden. Na dit interview, over een uurtje, neem ik de metro naar het Pentagon voor een gesprek met het hoofd van de Amerikaanse marine. Hij heeft zich bij mij gemeld omdat hij zo graag over De aarde is plat wil praten. Moet je nagaan. De man zit op dezelfde gang als Rummy, die ik in mijn columns zo heb aangevallen.''

De aarde is plat bevat benauwende waarschuwingen voor de VS. Volgens Friedman is het land niet voorbereid op de nieuwe concurrentie met China en India. De president toont geen enkele belangstelling. Werknemers zijn niet ingespeeld op de onvermijdelijke val die hun inkomen de komende jaren gaat maken. Veel te weinig studenten kiezen bètavakken, zodat het bedrijfsleven straks talent tekortkomt. Hetzelfde bedrijfsleven kan er namelijk niet langer op vertrouwen dat talent uit de Derde Wereld vanzelf naar de VS trekt. Wie aanleg heeft kan de concurrentie met een ICT-manager in Boston ook vanuit Bangalore aan, aldus Friedman.

,,Dit land mist op dit moment het politieke leiderschap om dit fundamentele gevaar aan te pakken. Ik heb zelf ook jaren naar globalisering gekeken zonder dat ik echt door had wat er gaande was. Zo zijn veel mensen in slaap gesust. Maar het is allang niet meer zo dat alleen het werk van de mensen met de laagste banen naar Zuidoost-Azië worden verplaatst. Het geldt ook voor de middenklasse. En ik heb nieuws: deze ontwikkeling zal zich verder versnellen.''

Europeanen wie de hardvochtigheid van de Amerikaanse samenleving tegenstaat, kunnen hun borst nat maken. Als het aan Friedman ligt, wordt de arbeidsmarkt nog flexibeler. Mensen kunnen zich het beste alvast verzekeren tegen verlies van inkomen omdat hun banen op grote schaal naar Azië worden geëxporteerd, aldus Friedman.

U steunt Blair, maar spreekt de taal van een chief executive officer, schreef een recensent.

,,Mensen die de werkelijkheid niet willen zien, zeggen dat ik een capitalist pig ben. Op die kritiek kijk ik neer. Het is lui. Er zijn ook mensen die zeggen: `Friedman weet niet dat er arme mensen in India zijn.' Ach, ach. Zo goedkoop.

Uw krant schrijft dat talent uit de onderkant de top niet haalt, omdat de elite zich afschermt: een klassenmaatschappij. Hoe kan de wereld plat zijn als de VS het niet zijn?

,,Nu moet ik een bekentenis doen: de aarde is niet plat, de titel van mijn boek is provocatiever dan de inhoud. Maar de wereld wordt steeds platter. En dat proces is een van de belangrijkste ontwikkelingen van onze tijd. Het verklaart beter wat er gaande is dan wat dan ook. Want al zijn China, India en Nederland niet plat ze zijn wel véél platter dan twintig jaar geleden. Het zorgelijke feit is bovendien, zoals The New York Times beschreef, dat de VS de laatste jaren minder plat worden. Dat maakt ons probleem nog groter, want het poetst de opkomst van China en India niet weg.''

U noemt in uw boek Europa eenmaal, als verpleeghuis. In een interview ging u verder: `Europa is een museum.'

,,Het probleem is dat de structuur van Europa geen innovatie van de economie stimuleert. Alles veroudert. Het beste bewijs is de lijst van de grootste bedrijven in Europa. De huidige is vrijwel identiek aan die van twintig jaar geleden. Als je hetzelfde met de grootste bedrijven in de VS doet, tref je een geheel nieuwe lijst aan. Hier ontstaan permanent nieuwe bedrijven. In de platte wereld is dat een voorwaarde om te overleven. Ik ga graag naar Europa. Het leven is er heerlijk. Maar ik denk niet dat Europa opgewassen is tegen de nieuwe concurrentie.''

Wat moet er veranderen?

,,Als ik één punt zou moeten noemen, dan is dat de mobiliteit op de arbeidsmarkt. Het moet voor bedrijven veel gemakkelijker zijn mensen te ontslaan. Hoe makkelijker je ze kan ontslaan, hoe makkelijker je ze aanneemt. Als ik met Amerikaanse bedrijven praat die in Europa zaken doen, is dat een steeds terugkerend punt. Je kunt bedrijven die risico nemen, niet langer verantwoordelijk stellen voor het verlies van banen. Als je dat blijft doen, dan gaan bedrijven risico's in een ander deel van de wereld nemen. En dan resteert voor Europa niets anders dan een museum. Dat is prima, de wereld heeft musea nodig maar dat is het dan ook.''

En hoe is het leven in een museum?

,,De levensstandaard zal dalen. De rest van de wereld de VS, Zuidoost-Azië zal harder groeien. En om toch een aanvaardbaar niveau van leven te handhaven zal de vergrijzende bevolking van Europa meer werknemers van buiten de Europese Unie nodig hebben. Mensen uit moslimlanden. De culturele betekenis hiervan hoef ik sinds de moord op Theo van Gogh niet meer uit te leggen.''

In een fascinerend hoofdstuk van De aarde is plat beschrijft Friedman een ontregelende ontdekking: dat het fundament van zijn kapitalistische denkschema over de globalisering overeenstemt met de ideeën van Karl Marx en Friedrich Engels in Het Communistisch Manifest. Net als Marx is Friedman ervan overtuigd dat maatschappijen in de eerste plaats worden gevormd door technologische en economische ontwikkelingen, minder door politieke of culturele factoren. Net als Marx voorziet Friedman dat de verdere verfijning van het kapitalisme grenzen wegneemt, zodat religie en nationalisme langzaam verdwijnen. Net als Marx voorspelt Friedman dat de globalisering uiteindelijk één economisch systeem toelaat, waarna oorlog, tirannie en armoede vanzelf uit de wereld verdwijnen. Bij Marx ontstaat zo de dictatuur van het proletariaat, bij Friedman de kapitalistische heilstaat. In het boek heeft Friedman al de halve wereld afgereisd, als hij zich door een hoogleraar op Harvard laat overtuigen van deze pijnlijke parallel.

Dat gaf een schok?

,,Héél even. Marx heeft beschreven dat bij de vervolmaking van het kapitalisme steeds meer frictie uit het systeem verdwijnt. Dat is de onvermijdelijke kracht van het kapitalisme. Het neemt grenzen weg. Globalisering is daar het ultieme voorbeeld van. Het vergroot de kansen van mensen, het verhoogt de welvaart. Geen ontwikkeling in de wereldgeschiedenis heeft ooit zulke kansen geboden.

,,Ik kom net terug uit China. Ik was in Shanghai en zag daar mensen bezig met podcasting. Daar moet je eens even bij stilstaan. Ineens hebben individuele Chinezen het platform om voor zes dollar zes dollar! een webcam te kopen, hun opnames op te laden en ze met één druk op de knop aan de wereld te tonen.

,,In hun stoutste dromen hadden Marx en Engels niet kunnen denken dat het wegnemen van fricties ertoe zou lijden dat lokale ideeën en plannen zouden globaliseren. Toch is dat precies wat er gaande is. De platte wereld brengt méér Chinese, Nederlandse en Amerikaanse cultuur in omloop. Het kapitalisme draait niet dol. Het draait op volle toeren.

,,Veel van mijn Europese critici doorzien in mijn ogen de complexiteit van het kapitalisme niet. Globalisering maakt mensen sterk, het geeft ze kracht. Europeanen kijken altijd in de eerste plaats naar de keerzijde: de armoede, de uitval van werk, de faillisementen. Maar dát is de facto de voortzetting van het marxistische denken.''

Is uw optimisme gerechtvaardigd? Komt Al Qaeda voort uit de globalisering of kan het ermee worden bestreden, zoals u schrijft?

,,Ik schrijf ook dat de platte wereld Al Qaeda de kans heeft gegeven om ons aan te vallen. Dat staat uitvoerig in mijn boek: extremisme gedijt in globalisering. Maar ik geloof dat ditzelfde extremisme uiteindelijk verdwijnt omdat de kracht van het kapitalisme groter zal zijn.''

Bent u een utopist?

,,Ja, daar zit wat in. Maar als ik er over nadenk, zet ik de schakel liever één palletje terug: ik ben een optimist. Ik zie ook de sombere kanten van het wereldtoneel. In mijn jeugd in Minnesota heb ik geleerd dat het goed zal komen met de wereld. Ik groeide op in een progressieve omgeving. De wereld van Hubert Humphrey en Walter Mondale, waarin mensen geloofden dat politiek problemen kan oplossen. En dat het morgen beter zal zijn. Maar ik ben ook gevormd in Beiroet. Ik heb daar als correspondent gewerkt en de kwaadaardige kanten van de geopolitiek leren kennen. Dus als mensen denken dat ik een utopist ben, vergeten ze dat ik ook in Beiroet heb gewoond.''

Het utopisme flikkerde even op toen u de oorlog in Irak steunde?

,,Dat speelde, ja. En ik geloof nog steeds dat er een ommekeer mogelijk is. Het is ironisch dat we in de VS midden in de affaire met Scooter Libby zitten terwijl we op het punt staan van de eerste vrije verkiezingen in de geschiedenis van de Arabische wereld. Dat is geen detail. Mensen mogen kritisch zijn over de manier waarop de Bush deze oorlog heeft gevoerd, en dan hebben ze gelijk. Maar verlies niet uit het oog dat er vooruitgang is in Irak.''

Is er voor de Amerikanen een uitweg?

,,Er is maar één manier. De Irakese regering wordt gekozen, de sunnieten nemen eraan deel, en langzaam, héél langzaam, zal het binnenlandse verzet afnemen. Vanaf dat moment kan de VS troepen terug gaan trekken. Dan kunnen we ontsnappen aan de vicieuze cirkel. Hoe meer Amerikanen vertrekken, hoe minder aanstoot Irakezen aan ons nemen. Ik weet niet of dit gaat gebeuren. Ik hoop het.''

Waarom is er zo weinig verzet van Democraten tegen de oorlog?

,,Diep in zijn hart begrijpt het Amerikaanse publiek: wij hébben vijanden. En ik spreek voor progressieve groepen, niet voor de conservatieven. Het commentaar dat ik het vaakst krijg is: ik ben het oneens met je, maar ik begrijp wat je bedoelt. Ze steunen mijn analyse. Ze zijn het alleen niet eens met de aanpak van Bush. Maar evengoed sluimert er het ongemakkelijke gevoel dat mensen niet zeker zijn of de Democraten wel door hebben dat Amerika vijanden heeft. Het is mijn overtuiging dat mensen vorig jaar wisten dat Bush niet goed zat, dat hij de analyse van de platte wereld niet had gemaakt. Maar ze wisten ook dat de Democraten niet rijp waren voor een optreden tegen de nieuwe vijanden die ons omringen. Op dat gevoel hebben Democraten nog geen antwoord geformuleerd.''

De aarde is plat. Uitg. Nieuw Amsterdam, 496 blz. Prijs 27,50 euro. Verschijningsdatum 28 november 2005