Berlijn bevangen door een lichte gekte

De Duitse politiek leek deze week op een theaterstuk met veel dramatische wendingen. Merkel hield als kanselierskandidaat tot nu toe stand.

Op weg naar de kanselarij blijft Angela Merkel (CDU) geen enkele beproeving bespaard. In de slotfase van de coalitiebesprekingen werd de Duitse politiek afgelopen week bevangen door een lichte gekte. Zelfs de paus kwam er nog even aan te pas.

De SPD desavoueerde haar voorzitter, die prompt opstapte. De kleine christelijke CSU moest toezien hoe háár voorzitter zichzelf beschadigde. Voor Merkel zat er niets anders op dan optimisme prediken en kalm blijven. Volgende week wil ze een regeerakkoord sluiten, maar even was onduidelijk bij wie ze daarvoor moest zijn.

De SPD presteerde op twee opeenvolgende dagen het schier onmogelijke. Op maandag liep een gevecht in de partijtop over een personeelskwestie zodanig uit de hand dat de voorzitter zijn functie neerlegde. Franz Müntering was een succesvolle voorzitter, populair bij de partijbasis, en tevens toponderhandelaar en beoogd vice-kanselier. `Münte' was de garantie dat de SPD aan de macht kan blijven. Even leek de partij van alle goede geesten verlaten.

De crisis duurde niet lang. Maandagavond viel Müntefering. Dinsdagavond werd Matthias Platzeck, premier in Brandenburg, al als opvolger aangewezen. Woensdagnacht formeerde Platzeck een nieuw bestuur waarin alle partijstromingen vertegenwoordigd zijn. In drie dagen onderging de SPD een verjongingskuur en nam de partijtop afscheid van de generatie-Schröder. Over tien dagen mag het partijcongres zeggen of ze met de wisseling van de wacht kan leven. Müntefering blijft een kandidaat voor het kabinet, mits het congres hem daar om vraagt.

De oorzaak van de politieke brand in de partijcentrale is nog niet helemaal opgehelderd. Was het een coup of een misverstand? Wilde de linkervleugel de macht grijpen of waren jonge politici, getergd door de autoritaire stijl van de oude garde, slechts erop uit Müntefering de les te lezen?

Spil in het drama was Andrea Nahles (35), een vertegenwoordigster van de linkervleugel. Zij stelde zich kandidaat voor de post van secretaris-generaal. Voorzitter Müntefering lanceerde zijn eigen kandidaat. Nahles won. Müntefering zag in de uitslag een motie van wantrouwen en vetrok.

De verkiezing van Nahles was achter de schermen goed voorbereid, onder andere door beoogd minister van Ontwikkelingssamenwerking Heidemarie Wieczorek-Zeul, bijgenaamd `rote Heidi'. Sommige aanhangers van Nahles waren verbijsterd over het vertrek van Müntefering, of deden alsof. Zo zei bestuurder Ute Vogt: ,,Als ik vooraf had geweten welke gevolgen het zou hebben, dan had ik er nog eens over nagedacht.'' Zoals Vogt waren er meer. De rechtervleugel noemde de uitlatingen van Vogt en de haren ongeloofwaardig en naïef. Nahles werd gebrandmerkt als koningsmoordenaar. Ze maakt, op eigen verzoek, geen deel uit van Platzecks nieuwe team. Platzeck heeft de jonge, pragmatische Hubertus Heil (33) gevraagd om secretaris-generaal te worden.

Terwijl in de SPD de rust geleidelijk terugkeerde, werd het in de Beierse CSU van Edmund Stoiber steeds ongezelliger. In het zuiden leek de positie van de premier en partijvoorzitter jarenlang schier onaantastbaar. Kritiek was zeldzaam want gevaarlijk. Nu hangt de geur van muiterij in de lucht.

Stoiber greep Münteferings vertrek aan om te bedanken voor een ministerspost. Luttele uren na de val van de SPD-voorzitter. ,,Hij keerde met 180 kilometer per uur op de snelweg, zonder ook maar één keer de rem aan te raken'', zei een partijgenoot. Vanwaar die snelle terugtocht? Zelf zei Stoiber dat met de beschadiging van Müntefering de samenhang in de grote coalitie was gewijzigd. Stoiber vertrouwt de SPD niet en was bang dat de partij zonder Müntefering naar links zou schuiven. Velen vatten dat op als een flauw excuus. Stoiber, zeggen zij, wilde niet naar Berlijn. In München heeft hij het voor het zeggen, in Berlijn moest hij naar Merkel luisteren.

In München zat echter niemand op Stoiber te wachten. In de top van de CSU was al een opvolgingsstrijd uitgebroken en de vraag is of Stoiber die geest weer in de fles krijgt. Bovendien vinden veel CSU-aanhangers dat Stoiber het aanzien van de partij heeft beschadigd. Sommigen hebben inmiddels openlijk zijn aftreden geëist. Majesteitsschennis! knipoogde de Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Stoiber zelf zocht het hogerop. Tijdens een audiëntie in het Vaticaan, donderdag, besprak hij de kwestie met paus Benedictus XVI. De Duitse paus zou, aldus Stoiber na afloop, ,,zeer veel begrip'' hebben getoond voor zijn besluit.

Aan het einde van een turbulente week was Merkel een belediging en een aantal onzekerheden rijker. Als de voorzitter van de zusterpartij bedankt voor een ministerpost is dat ook een motie van wantrouwen aan haar adres en aan het adres van een grote coalitie. Of de SPD werkelijk tot rust komt moet worden afgewacht. Inmiddels neemt ook Platzeck deel aan de onderhandelingen. Ondanks alle tumult zeggen christen-democraten en sociaal-democraten in koor dat ze graag een grote coalitie willen. Dat moet komende week blijken.