Acterende binnenzakken

Wie kent ze niet? Die filmpjes in het Amsterdamse openbaar vervoer die waarschuwen tegen zakkenrollers? Een meisje stapt argeloos in de tram, met de rits van haar rugzak nog open. Twee, al dan niet gelegenheidsdiefjes kijken elkaar met uitgestreken gezichten aan en via een serie close-ups van ogen en handen en tas, wordt het meisje haar portemonnee ontfutselt. Tegenwoordig zijn de filmpjes wat grimmiger, want wordt er niet alleen tot in detail in beeld gebracht hoe vreemde handen in een tas verdwijnen, maar ook gewaarschuwd: dit is gezien. Er zitten minstens twee agenten in burger op de tram. En een camera. Alsof dit geen voorlichtingsfilmpje is, maar een live registratie, die ieder moment kan laten zien hoe ik mijn tong uitsteek tegen een voorbijganger of één van die andere dingen doe die mensen nu eenmaal doen als ze zich semi-onbespied wanen in de openbare ruimte.

Weinigen zullen weten dat die filmpjes 100% schatplichtig zijn aan de film Pickpocket die Robert Bresson in 1959 maakte. Wij denken dat we in de beelden van de zakkenrollers in de Amsterdamse tram of in de ogen van Bressons hoofdpersoon Michel kunnen zien dat zij op het punt staan een misdaad te begaan. Kijken ze niet té uitgestreken? Kijken ze daardoor niet al meteen verdacht? En schuldig?

Pickpocket volgt een zakkenroller van de eerste spannende momenten tot de boete die hij voor zijn daden moet doen. De film waarschuwt in het begin: dit is geen detective. Maar het is wel een onderzoek in de geest van een mis

dadiger dat niet onderdoet voor Schuld en boete van Dostojevski of De vreemdeling van Camus.

Bresson werd beroemd omdat hij zijn `acteurs' opdroeg om niet te acteren, om niet verdacht te kijken, maar zo neutraal mogelijk. De betekenis of de emotie die aan de beelden wordt toegekend zit in de context, in de voice-over en in het hoofd van de toeschouwer. Je zou kunnen zeggen dat ze kijken als een kind dat in zijn broek plast: alle aandacht is elders. Bij Bresson acteren trouwens ook deurposten, stoepranden en trapleuningen fenomenaal. Want alle `sfeer' die niet uit de acteurs gehaald kan worden, spat uit de rest van de beelden. Het maakt de hoofdpersonen er des te eenzamer en aangrijpender door.

De sequenties waarin Bresson alleen handen, binnenzakken, vingers en portefeuilles laat acteren, die alle automatismen van het zakkenrollen laten zien, zijn nog steeds onovertroffen. Het wordt goochelkunst, het wordt ballet, het wordt muziek.

Dat klopt dan wel weer met wat de regisseur vertelt in het korte interview uit 1960 dat als extra op de dvd is opgenomen: ,,Een film moet je eerst voelen. De zintuigen komen voor de intelligentie.''

Pickpocket

Film:****

Extra's:*