Ultrapuriteinse samenleving

In Saoedi-Arabië worden vrouwen en mannen waar mogelijk van elkaar weggehouden. Toch hebben werkende vrouwen er mogelijkheden. Daarop ligt de nadruk in de documentaire Saoedische oplossingen.

Wat Saoedische vrouwen níét kunnen, dat is waar in het Westen allereerst de blik op wordt gericht. VPRO-documentairemaakster Bregtje van der Haak wilde juist laten zien wat ze wél kunnen. Daarnaar verwijst de titel van een tweeluik over werkende vrouwen in Saoedi-Arabië: Saoedische oplossingen. Zondag wordt het eerste deel uitgezonden, een week later het tweede. De twee delen completeren Van der Haaks serie Vrouwen aan de Top waarin vorige week Marokko al te zien was. Het modernste land van de Arabische wereld tegenover het conservatiefste, is haar idee daarachter.

In Saoedi-Arabië, waar een ultrapuriteinse vorm van de islam aan de macht is, worden vrouwen en mannen zoveel mogelijk van elkaar weggehouden. Er zijn meisjes- en jongensscholen, meisjes- en jongensuniversiteiten en op het werk is er de strikt gescheiden vrouwensectie. Buiten de directe familiekring zijn alle vrouwen in zwarte abaya en hoofddoek verhuld, wat de religieuze politie betreft liefst met gezichtssluier. Het laatste nieuws van het vrouwenfront was dat vrouwen er niet aan hoeven te denken dat ze binnenkort mogen autorijden. Een verzoek van een lid van de adviesraad van de regering om eens na te denken over opheffing van dat verbod werd meteen neergesabeld.

Daarover gaat Saoedische oplossingen dus niet. Bregtje van der Haak: ,,Ik pretendeer niet dat er niets mis is, maar daar gaat deze documentaire niet specifiek over. Er is heel veel mis, maar er bestaat ook iets anders, en dat wilde ik laten zien.''

Dus zien we geen religieuze politie maar Suzan Zawawi. Suzan is de gids die de autoriteiten aan Bregtje van der Haak en haar team toewezen om deuren te openen en anderszins van dienst te zijn. Suzan is ook journalist bij de Saudi Gazette en echtgenote en moeder. Ze woont in een ruim appartement in het huis van haar schoonouders, heeft geen huishoudelijke hulp en wel een chauffeur (de verpersoonlijking van de Saoedische oplossing).

Van Suzan zijn alleen de ogen te zien. Zo gaat ze overal op pad – de evenzeer verhulde werkneemsters van een fabriek interviewen bijvoorbeeld. ,,Ik vind werken heerlijk'', zegt ze, en mannen hebben er ook geen moeite mee, ,,wegens het inkomen''.

In de documentaire komen verscheidene varianten op Suzan voor, maar ook de televisiepresentatrice Samah Shahwan, die gewoon met haar gezicht op het scherm komt en universiteitsdocente Fawzia al-Bakr zonder hoofddoek en abaya maar in T-shirt. Nu is Al-Bakr een rebel die vijftien jaar geleden een van de 47 vrouwen was die midden in de hoofdstad Riad achter het stuur van een auto gingen zitten. Daar heeft ze ruimschoots voor moeten boeten – haar carrière was voorbij. Maar de kijker zou baat hebben gehad bij enige uitleg van de kledingregels in Saoedi-Arabië en hoe het precies met de segregatie zit: waar mogen vrouwen tussen mannen werken en waar niet?

Daar zit een gedachte achter. ,,Ik wil de nadruk leggen op kijken, niet op uitleggen'', zegt Bregtje van der Haak. ,,Het is inderdaad verwarrend, verpleegsters die met onbedekt gezicht werken terwijl de gynaecologe haar gezicht bijna helemaal bedekt houdt. Maar soms gelden er verschillende regels, dat wilde ik ook laten zien. En het verandert. In de gezondheidszorg werken al lang mannen en vrouwen met elkaar, het televisiestation met vrouwelijke presentatrices is nieuw. Daar bestaat de segregatie in principe wel, maar soms lopen mannen gewoon in de vrouwensectie binnen. Ik wilde eigenlijk eerder hardop daarover nadenken dan aantonen dat er een vast patroon is.''

Het spectaculairste is bewaard voor het tweede deel: prins Alwaleed bin Talal bin Abdulaziz al-Saud, de op vier na rijkste man ter wereld (23,7 miljard dollar) en overtuigd promotor van vrouwenbelangen – omdat het land het zich niet kan permitteren zoveel goedopgeleide vrouwen maar thuis te laten zitten, vindt hij. De vrouwen die bij hem werken zijn geselecteerd op – onder andere – universitaire opleiding, beheersing van de Engelse taal en uiterlijk. En ze mogen geen abaya of hoofddoek dragen. Islamitische kleding hoort bij het gebed, vindt prins Alwaleed, daarbuiten is dat alleen maar hinderlijk. Het rijtje werkneemsters dat is gefilmd, kan zo met Sex and the City meedoen.

Er zijn niet veel documentaires over Saoedische vrouwen (,,de meeste gaan over mannen op stoelen''), en vanuit het buitenland is al veel belangstelling voor Saoedische oplossingen getoond.

Later deze maand gaat Bregtje van der Haak naar Beiroet waar het televisiestation MBC een talkshow heeft georganiseerd. Ook enkele van haar vrouwen zijn uitgenodigd.

Tegenlicht: Saoedische oplossingen, deel 1. Zondag 6 november, Ned.3, 21.00-22.00 uur.

Rectificatie / Gerectificeerd

Het bijschrift onder de foto bij het artikel Ultrapuriteinse samenleving (4 november, pagina 30) is onvolledig. De foto toont onder anderen Bregtje van der Haak, maakster van de beschreven documentaire Saoedische oplossingen (tweede van links), en de van oorsprong Syrische sociologe Tomador Hassoun (rechts), die haar hielp contacten te leggen.