Ja, we hebben geweld nodig

In de nieuwe film van David Cronenberg ontpopt een vriendelijke man zich als een gewelddadige held. ,,Het is de vraag of een wereld zonder geweld niet ongelooflijk saai zou zijn.''

Het was een raar moment, afgelopen voorjaar op het Filmfestival Cannes. Zo'n beetje de hele internationale filmwereld had zich verzameld voor de wereldpremière van A History of Violence, de nieuwe film van David Cronenberg,

A History of Violence – die titel klonk om te beginnen al goed. Niet dat Canadees Cronenberg (Toronto, 1943) nou bij uitstek zo'n gewelddadig regisseur is. Zijn films gaan weliswaar altijd over de broosheid van het menselijk bestaan. En doen dat beslist niet altijd even zachtzinnig, wat hem zelfs de bijnaam `The Baron of Blood' opleverde. Maar geweld is bij Cronenberg nooit een doel.

`A History of Violence', dat klonk meer als iets wat Quentin Tarantino had kunnen bedenken. Die had immers na zijn doorbraak met Reservoir Dogs en Pulp Fiction begin jaren negentig school gemaakt met iets wat `nouvelle violence' heette. Dat waren allemaal geschiedenissen van geweld. Zinloos. Bruut. Om te lachen ook, omdat het zo zinloos en bruut was dat het absurd werd.

Was A History of Violence ook zo'n film, vroegen de aanwezigen zich af. Het leek er even wel op. De film is gebaseerd op de gelijknamige graphic novel uit 1997 van John Wagner en Vincent Locke. Een geschiedenis van geweld over het moment waarop de Amerikaanse droom in een nachtmerrie verandert. Over een Amerikaanse held die in een schurk verandert als hij zijn lot gewelddadig in eigen hand neemt. Of was hij al een schurk? Bij Tarantino is dat grappig. Maar bij de fijnzinnige moralist Cronenberg?

Terug naar Cannes. Het is warm op het filmdoek. We staan op het parkeerterrein van een van die verloederde motels waarin alleen de meest verlopen outlaws en romantici hun toevlucht zoeken. Twee onmiskenbare criminelen maken zich op om de rekening te voldoen. De één start de auto, de ander slentert het kantoortje binnen. En inderdaad: zelden werd het begrip afrekenen zo letterlijk genomen.

Was het toen al dat de zaal een beetje giechelig werd?

In ieder geval duurde het niet lang meer voordat een flink deel van de zaal Tarantinesk geconditioneerd zat te lachen. Zaten we nou naar een onvervalste B-film met een lekker verrassende plot te kijken, of was er toch iets meer aan de hand? Wat had Cronenberg nu weer voor ons in petto?

Eén persoon meende in ieder geval zeker te weten wat. En wat er toen gebeurde, werkte nog meer op de lachspieren en veroorzaakte na afloop zoals dat op de grote filmfestivals gebruikelijk is een fijn schandaaltje. Ergens in de zaal riep iemand: ,,Will you please shut up! This is fucking serious!'' Het bleek voormalig filmcriticus en huidig directeur van het Oostenrijkse filmmuseum Alexander Horwath.

En hij kreeg gelijk.

,,Ik vind het niet erg als mensen om A History of Violence moeten lachen'', zegt David Cronenberg. De regisseur was vorige week op het Filmfestival Gent, waar zijn film voorafgaand aan zijn première in Nederland en België weer te zien was. ,,Ik geloof dat al mijn films zowel grappige als gruwelijke elementen bevatten. Dat is een gevaarlijke en interessante combinatie. Je wilt namelijk niet dat het publiek nog zit te lachen als de film allang niet leuk meer is. Dat is het verschil tussen wat Tarantino doet en wat ik doe. Bij Tarantino draait alles om ironie. Bij mij zit er ook ernst in.''

En ernstig wordt het. Doodernstig. Als de twee moorddadige griezels het all American stadje komen binnenrijden waar Tom Stall een kleine diner runt. Stall wordt gespeeld door Viggo Mortensen, bekend van zijn rol als de menselijke held Aragorn uit The Lord of the Rings-trilogie. In A History of Violence is hij het type dat 's nachts zijn engelachtige dochtertje troost als ze naar gedroomd heeft, het gezellig heeft met zijn gezin, 's ochtends de troep op de stoep opruimt en iedereen vriendelijk groet met ,,See you in church!''.

Hij is zo iemand die zomaar president van de Verenigde Staten kan worden. Zeker als hij met een paar onverwacht goedgemikte slagen en schoten het geboefte uitschakelt dat daar in small town America onrust komt zaaien. Zo gaan wij hier niet met elkaar om zeg! Van de ene dag op de andere is hij een held. Hij wordt achtervolgd door de media, die weer een nieuwe incarnatie van Dirty Harry ontdekt denken te hebben. En één ding is zeker: wie geweld met geweld beantwoordt is vanaf dat moment ook gewelddadig.

Verbeeldingskracht

De geschiedenis van geweld die zich dan ontrolt, speelt zich op vier niveaus af, denkt Cronenberg: ,,De titel verwijst naar iemand met een lange geschiedenis van geweld. De film stelt daarnaast de filosofische vraag of geweld een bruikbare manier is om problemen op te lossen. Ik zet vraagtekens bij de gewelddadige toon van de sociaal-Darwinistische leer van de survival of the fittest, waarin degenen die beter aangepast zijn aan de maatschappelijke mores degenen uitschakelen die dat niet zijn. En de film impliceert dat ieder mens een geschiedenis van geweld met zich meedraagt.''

Daarmee zegt Cronenberg dus ook dat de mens niet alleen de mogelijkheid heeft om geweld te gebruiken, maar dat de meeste mensen daar ook daadwerkelijk toe overgaan. Maar is dat wel een echte, eventueel vrije keuze? Heeft de mens ook de mogelijkheid om níet gewelddadig te zijn?

Cronenberg: ,,Ik weet niet of je dat zo eenvoudig zou kunnen omdraaien. Wat dat betreft klopt het wel wat Freud zei, dat beschaving de onderdrukking van onze oerdriften is. In de praktijk komt het erop neer dat de mens een strijd met zichzelf voert om wel of niet tot geweld over te gaan. Wat het ingewikkeld maakt, is dat de mens het enige wezen in het universum is dat verbeeldingskracht heeft. Hij is in staat om zich voor te stellen dat er zoiets als een geweldloze samenleving zou kunnen bestaan. En zelfs hoe die eruit zou moeten zien. Maar of dat voorstellingsvermogen sterker is dan iets wat misschien wel genetisch in ons zit ingebakken?''

Cronenberg weet het antwoord niet. En evenmin weet hij of – ,,en nu stel ik de duivelsvraag'' – ,,een wereld zonder geweld niet ongelooflijk saai zou zijn. Kijk maar naar hoe geïdealiseerd het stadje in het begin wordt voorgesteld, naar hoe lief en aardig en begrijpend Tom Stall met zijn familie omgaat: is dat niet te mooi om waar te wezen? Is dat niet eigenlijk ook doodeng? En is dat niet precies het soort gemeenschap waar jonge mensen uit wegvluchten als ze volwassen zijn, omdat ze het veel te beklemmend vinden?''

Dan zou je je zelfs moeten afvragen, denkt hij, of er niet een ,,bepaalde noodzaak tot geweld'' is, een ,,gewelddadige component aan alle creativiteit.''

De vraag stellen, is het antwoord geven, vindt Cronenberg daarom: ,,Ja, we hebben geweld nodig. Het belangrijkste voorbeeld daarvan vind ik sport. Daarin hebben we onze agressieve impulsen beschaafd gemaakt.''

Een ander voorbeeld van het sublimeren van die neiging tot geweld is film, ook zijn eigen films: ,,Ik ben een grote aanhanger van de katharsis-theorie, die stelt dat je je eigen angsten kunt uitwissen, als het ware kunt purgeren, door je in fictieve situaties te begeven.''

Geweld mag dan zo oud zijn als de mens, de combinatie seks en geweld is dat niet minder. Daarom vond Cronenberg het belangrijk om ook seksscènes toe te voegen aan het scenario van A History of Violence. Hij noemt de film zelfs gekscherend zijn versie van Bergmans Scènes uit een huwelijk. ,,Voor mij is het onmogelijk om mensen te leren kennen zonder iets van hun seksleven te weten. Het gebrek aan seks was echt een omissie in het scenario. Daarom heb ik twee seksscènes tussen Tom en zijn vrouw aan het verhaal toegevoegd.

Cheerleader

,,Eentje voordat het geweld zijn intrede in hun leven heeft gedaan en eentje erna. Ik hou van scènes die meer dan één ding vertellen en die op verschillende niveaus werken. Dus werd het niet zomaar een vrijpartij, die laat zien hoe fijn ze het met elkaar hebben. Nee, de eerste liefdesscène maakt ook duidelijk hoe lang ze elkaar eigenlijk kennen. Dat ze geen verleden met elkaar hebben. Zijn vrouw Edie verkleedt zich als cheerleader ,,omdat ze elkaar nooit als scholieren hebben gekend.'' Dat is een vorm van rollenspel waar de hele film over gaat. In hoeverre spelen de personages een rol? In hoeverre is Tom wie hij zegt dat hij is? Je kunt je bij die scène ook afvragen of Edie misschien iets vermoedt. Verdenkt zij Tom ervan dat hij iets uit zijn verleden voor haar verborgen houdt? Wil zij hem op die manier een verleden toekennen, zodat hij níet die andere persoon zou kunnen zijn?''

De tweede seksscène is explosiever. Een bijna-verkrachting. Een strijd tussen man en vrouw op leven en dood. Cronenberg: ,,Wat voor mij het belangrijkste is aan die scène is dat Edie met een schok haar eigen duistere zijde herkent. Dat is uiteindelijk ook hoopvol, want het betekent dat ze met behulp daarvan ook de donkere kant van haar man kan leren kennen en misschien accepteren. Voor haar is dat moeilijker dan voor hun zoon.''

Op een gegeven moment in de film hebben vader en zoon allebei iemand vermoord. Cronenberg: ,,Dat schept op een onopgeloste manier een nieuwe band tussen beiden. Jack is trots op zijn vader. Hij voelt zich aangetrokken door het feit dat zijn vader plotseling beroemd is, een held. Terwijl hijzelf weliswaar een goed politicus is, iemand die met praten en een grap zich uit de meest benarde situaties weet te redden, maar door de stoere jongens op school wel als een sukkel wordt beschouwd. Voor Edie is Tom op dat moment alleen nog maar een man met bloed aan zijn handen. Iemand die van volkomen vriendelijk en goedaardig opeens een door en door boosaardig persoon is geworden.''

Mythologie

De nauwkeurige schets van kleinstedelijk Amerika, de held die het recht in eigen handen neemt, al blijken die handen niet zo schoon als hij ze wil doen voorkomen, het is volgens David Cronenberg onmogelijk om in A History of Violence niet een of ander commentaar op de Amerikaanse politieke situatie te zien. Maar, beklemtoont hij, ,,de film is niet openlijk politiek.''

,,Natuurlijk is de politieke invalshoek iets wat ik veel met hoofdrolspeler Viggo Mortensen heb besproken, die politiek veel betrokkener en actiever is dan ik. De film gaat over de mythologie die Amerika voor zichzelf geschapen heeft. Daarin speelt de man met het geweer die het lot in eigen handen neemt de hoofdrol. En helaas is dat de leidraad in de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten geworden.

,,De regering-Bush proclameert het idee dat wraak gerechtvaardigd is. Dat een grootscheepse vergeldingsactie zoals we nu in Irak zien het antwoord is op het soort aanval dat `9/11' was. Don't get me wrong – natuurlijk wil ik die gebeurtenissen niet bagatelliseren. Maar wat we nu zien, is afkomstig uit een simplistische western. Het is het soort antwoord dat ze in een tv-serie zouden geven. Het is in ieder geval geen voorbeeld van beschaving waar we het eerder over hadden, maar cowboy-gedrag. Als je gevoelig bent voor die ondertoon, is dat zeker iets wat je in A History of Violence kunt lezen.''

Belangrijker is echter, denkt Cronenberg, dat de film ,,een aanval is op onze gehele ambivalente houding ten aanzien van geweld. Geweld kan zinvol lijken. Totdat we de gevolgen zien. Daarom heb ik er ook voor gekozen om die koud en klinisch in beeld te brengen, bijna zonder emotie. Je ziet wat er gebeurt als er een kogel door iemands hoofd wordt geschoten. Dat is misschien spectaculair. Maar dat is niet grappig meer. Dat geweld verschrikkelijk is, hoef ik het publiek dan eigenlijk niet te vertellen. Dat zien ze zo ook wel.''

`A History of Violence' is nu te zien in de Nederlandse bioscopen.