De familie is al gedoemd

`Bruid in de morgen' van Hugo Claus werd een halve eeuw geleden onthaald met afschuw en geestdrift. Nu brengt het Nationale Toneel het gezinsdrama. ,,We veroordelen de incest niet, dat is aan de toeschouwer.''

Ineens zegt actrice Marjon Brandsma: ,,Ik maak het stuk kapot. Ik ken de tekst te weinig om er spel van te maken. Zo kan het niet.''

Het is donderdagavond. In de grote zaal van het Theater Castellum in Alphen aan den Rijn repeteert het Nationale Toneel Een Bruid in de Morgen van Hugo Claus, zijn befaamde eerste toneelstuk uit 1953. Maaike van Langen voert de regie. Op technici en andere onmiddellijk betrokkenen na is de zaal met zo'n zeshonderd stoelen leeg. Toneelrepetities vinden in beslotenheid plaats. Voor een buitenstaander is de ontlading van Brandsma dan ook een unieke ervaring.

Brandsma speelt moeder Madeleine, een zware en dragende rol in dit familiedrama, met veel tekst. Madeleine is echtgenote, moeder van dochter en zoon en tante van Hilda, die op bezoek komt. Madeleine heeft de cruciale taak op zich genomen haar zoon Thomas uit te huwelijken aan haar nicht om een einde te maken aan incest tussen zoon en dochter en aan de armoede. Marjon Brandsma bezit volgens de regisseur ,,een soort allure, die een ander licht werpt op de rol van moeder. Iets van nette chic sluipt erin''.

Anderhalve week eerder moest Marie-Louise Stheins haar rol van moederfiguur teruggeven wegens ziekte. Gelukkig vond het gezelschap Marjon Brandsma bereid deze rol over te nemen. Bij de repetitie doen de souffleur en de andere spelers hun best haar te helpen: zij spelen Brandsma de ingewikkelde tekst op het juiste moment toe. Maar het blijkt onmogelijk om de toneeltekst zo snel echt te beheersen. De vaart komt er niet in. Regisseur Van Langen en het gezelschap besluiten snel om de première, die was voorzien voor morgen, een week te verschuiven.

,,Toeschouwers die een toneelstuk in de schouwburg zien, beseffen zelden of nooit dat er maandenlang – vaak uitputtend – werk is verricht voor de voorstelling'', zegt Maaike van Langen twee dagen na de afgebroken repetitie. ,,De ziekte van een acteur of actrice kan het hele fragiele bouwwerk ineen doen storten. Alles moet dan eigenlijk nog een keer opnieuw gerepeteerd worden, want een nieuwe speler brengt een nieuwe rolopvatting mee.''

Maaike van Langen (1971) verwierf bekendheid met opmerkelijke producties als Vroeger van Harold Pinter bij het Noord Nederlands Toneel, Bash van Neil LaBute bij het Nationale Toneel en The Pillowman van Martin McDonagh door De Theatercompagnie. Ze maakte van Ibsens Rosmersholm een toneelvoorstelling op locatie in een villa, ook voor het Nationale Toneel. Zij studeerde in 1997 af aan de regieopleiding van de Amsterdamse Toneelschool. Nog in haar studiejaren monteerde ze met succes het grootse circusspektakel Perpetuum Mobile bij Orkater. Van haar generatie is zij een van de weinigen die niet terugdeinzen voor de grote zaal: ,,Bij de kleine werkplaatsen voelde ik me diep ongelukkig. Daar komen een paar mensen bij elkaar die voor een handjevol toeschouwers een voorstelling maken. Dat heeft geen spirit, geen ideeën en daar is te weinig geld.''

Morbiditeit

Voor het eerst sinds de jaren zeventig wordt het stuk van Claus nu in de grote zaal gespeeld. Een Bruid in de Morgen ging op zaterdag 1 oktober 1955 in première bij het Rotterdams Toneel, geregisseerd door Ton Lutz. De incestueuze zus en broer Andrea en Thomas, levend in een paradijselijke staat van onschuld, werden vertolkt door Ina van Faassen en Hans Croiset. Hoewel sommige recensenten schreven over de `verbijsterende morbiditeit' en over de sfeer van het stuk die `door en door ziek is en tot misselijk makens toe ongezond' werd de voorstelling met geestdrift onthaald. Bijna iedereen erkende de grote kwaliteiten van Claus als toneelschrijver. Maar de openlijk beschreven liefdesrelatie tussen de lichtelijk geestelijk gehandicapte zoon en de dochter kreeg minder waardering. Het stuk ontleent zijn faam juist aan deze wederzijdse genegenheid.

Een paar dagen na Alphen aan den Rijn zie ik in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag nog een repetitie. Iedereen is opgelucht over het uitstel van de première. Pauline Greidanus, die de rol van Andrea vertolkt, zegt dat ze `meer kan werken aan de verdieping van haar tekst'. Het is verrassend te zien hoe in die luttele tijd tekstvastheid en spel zijn gegroeid. Maaike van Langen hamert steeds op de cruciale vraag in het stuk: is de uithuwelijking van Thomas een gemeen of juist rechtvaardig plan dat moeder beraamt?

Na een belangrijke scène legt Maaike van Langen het spel stil, ze loopt het toneel van de grote schouwburgzaal op en zegt: ,,Er moet iets gebeuren. Straks is Andrea zwanger. De familie is al gedoemd, de incest maakt alles kapot. Probeer met die instelling te spelen. We veroordelen de incest niet, dat is aan de toeschouwer. Wij laten zien dat het bestaat in dit gezin, maar dat iedereen erover zwijgt.''

De vader volgt schoorvoetend de opzet van zijn vrouw. Nicht Hilda (Carola Arons) is een ongehuwde vrouw van al in de dertig die gloeit van trouwlust. Gees Linnebank als de vader zegt met een samenzweerderig lachje tegen Thomas: ,,Zij heeft zelfs een oogje op je.'' Toch moet de vader niet te veel samenspannen met zijn vrouw. Van Langen tegen Linnebank: ,,Jij gaat weliswaar mee met haar, maar je doet dat tegen je gevoel in. Dat geeft spanning.''

De verleidingsscène waarin de moeder haar zoon met slimme argumentatie uithuwelijkt, is meesterlijk geschreven. Het gaat plotseling vanzelf. Marjon Brandsma teemt en vleit en dwingt Thomas onontkoombaar in Hilda's armen. Zij houdt haar allergrootste troef nog even achter de hand. Als haar nicht eenmaal is gearriveerd, maakt zij het eenpersoonsbed van Andrea op voor een liefdesnest voor Thomas en Hilda.

Andrea moet maar elders gaan slapen of anders gewoon voor een paar weken het huis uit. Zo berekenend moet de radeloze moeder dus zijn. Anders mislukt haar meesterplan. Het is een mooi beeld tijdens deze repetitie op Andrea's slordige meisjesbed twee glanzend-witte, verse hoofdkussens te zien liggen. Andrea gaat eraan kapot. Zij besluit tot een wanhoopsdaad. Niemand kan haar redden.

Naïef

De werkelijke bruid uit het stuk is niet nicht Hilda, maar Andrea. Zij blijft dromen van een zuiver, paradijselijk geluk, van sprookjes en illusies. Pauline Greidanus zegt over haar rol: ,,Andrea kan niet leven zonder die jongen. Ik moet ervoor waken haar zelfmoord aan het einde niet meteen in het begin te spelen. Ik zoek naar herkenning, naar de puurheid van de liefde. Ik blijf alsmaar geloven in onschuldige dromen, totdat het werkelijk niet meer kan. Voor Andrea is het besluit van de moeder om nicht Hilda uit te nodigen fataal. Maar daar komt ze pas laat achter, te laat. Zoveel doortraptheid had ze niet verwacht van haar moeder.''

De rol van zoon Thomas is delicaat en moeilijk: hoe verward speel je hem? Vincent Linthorst is de voorgeschreven leeftijd van negentien allang voorbij, maar daar heeft hij iets op gevonden. ,,Bij Thomas zit een steekje los'', verklaart hij. ,,Maar ik wil hem niet als een geval spelen. Ik reageer primair en rechtstreeks op alles wat er gebeurt. Mijn Thomas is naïef en eerlijk. Hij verlangt het onmogelijke: zowel met nicht Hilda trouwen als samen blijven leven en slapen met zusje Andrea. Ook wil hij nog eens chauffeur worden, in het ouderlijk huis blijven wonen en tegelijk vader en moeder in de buurt weten. Hij houdt van iedereen.''

Maaike van Langen vindt dat de seksualiteit tussen Thomas en Andrea expliciet moet worden getoond: ,,Misschien werd de incest in de jaren vijftig verhulder getoond, dat paste bij die tijd. Maar als je nu de twee kinderen alleen onschuldig zou laten zijn, dan ga je het belangrijkste uit de weg. Dan is er geen werkelijk drama en ontneem je de moeder de reden tot haar plan. In de tekst valt ook te lezen dat de lichamelijke liefde tussen broer en zus heftig en ongeremd is.'' En Van Langen wil die zo laten zien dat de toeschouwer zich afvraagt: is die liefde tussen broer en zus eigenlijk wel zo erg?

Het benauwde decor, ontworpen door Andreas Freichels, contrasteert met het grote podium. Uit dit toneelbeeld, net de romp van een vliegtuig, is geen ontsnapping mogelijk. Ramen met zicht naar buiten ontbreken. ,,De visie op Een Bruid in de Morgen is duidelijk'', vindt Maaike van Langen: ,,Ik wil laten zien hoe mensen handelen onder hoogspanning, zonder een oordeel te geven. En zonder iemand als de schuldige aan te wijzen.''

Een Bruid in de Morgen van Hugo Claus door het Nationale Toneel. Première: 12/11 Nieuwe de la Mar Theater, Amsterdam. Inl.: 070-3181444; 020-5305302; www.nationaletoneel.nl