De Amerika's zijn onverzoenlijk

Op de `Top van de Amerika's' is duidelijk dat de kloof tussen de VS en de rest van het werelddeel groot is. Zelfs over de agenda zijn ze het niet eens.

Voor het eerst in zijn presidentschap bezoekt de Amerikaanse president Bush dezer dagen Brazilië en Argentinië. Hij is een van de leiders van de 34 landen uit het westelijk halfrond die vandaag beginnen aan de `Top van de Amerika's'. Maar erg hartelijk is de ontvangst in het warmbloedige Zuid-Amerika niet. Als kapitalistische kop van jut moet de Amerikaanse leider het ontgelden. `Stop Bush' en `Hoepel op', staat er op de affiches waarmee Argentinië deze week is volgehangen.

Even na middernacht vertrok uit Buenos Aires een protesttrein naar het 400 kilometer zuidelijker gelegen vergaderoord Mar del Plata. Aan boord zaten onder anderen Argentijnse parlementsleden, ex-voetballer Diego Maradona en de Boliviaanse presidentskandidaat en cocaboer Evo Morales. ,,Bush is menselijk vuilnis'', riep Maradona vlak voor het instappen. In de coupé toonde hij zijn zwarte T-shirt waarop de Amerikaan ook nog voor `war criminal' werd uitgemaakt.

Van de weeromstuit zijn de Verenigde Staten de laatste dagen een charme-offensief begonnen. Amerikaanse diplomaten zeggen hele aardige dingen over hun collega's in Zuid-Amerika. ,,Ik ben blij Argentinië te helpen'', aldus Bush deze week in een interview met de Argentijnse krant La Nación. Maar alle vriendelijkheid heeft de linkse demonstranten en ook veel Latijns-Amerikaanse leiders niet milder gestemd.

,,Bush heeft door alle aandacht voor het moslimterrorisme de eigen regio totaal verwaarloosd. Amerika heeft geen buitenlandse politiek voor Latijns-Amerika. Daardoor is het leiderschap in de regio al lang overgenomen door populistische, nationalistische voormannen'', zegt een topambtenaar van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS).

Dat de VS en de meeste Amerikaanse landen niet op één lijn zitten, blijkt al uit de verwachtingen over het doel van de top in de Argentijnse badplaats. Het officiële thema is het scheppen van meer werkgelegenheid om de armoede te beteugelen en versterking van de democratische structuren in de regio. Want in Latijns-Amerika zijn de militaire dictaturen weliswaar al meer dan twintig jaar verdwenen, economisch is de regio er niet op vooruit gegaan. Zo'n 220 miljoen latino's moeten zien rond te komen van minder dan twee dollar per dag.

Volgens het Witte Huis zal vandaag en morgen vooral worden besproken hoe economische groei dankzij ,,open markten en meer vrijhandel'' kan worden gestimuleerd. Bekeken wordt hoe de tijdens de eerste bijeenkomst van Amerikaanse wereldleiders in 1994 overeengekomen Amerikaanse vrijhandelszone van Vuurland tot Alaska tot stand kan worden gebracht. De afspraak om per 2005 die zone, Área de Libre Comercio de las Américas (ALCA), in te stellen is door oppositie in Zuid-Amerika niet gerealiseerd.

De voornaamste Latijns-Amerikaanse leiders en de vele demonstranten zien de agenda van het treffen heel anders. ,,De topbijeenkomst is de begrafenis van ALCA'', zegt de president van Venezuela, Hugo Chávez. De vrijhandelszone dient volgens hem alleen maar de belangen van het grootkapitaal en de neoliberalen. Chávez, die om niet voor Bush onder te doen net zoals de Amerikaanse president duizend eigen ordebewaarders meeneemt, kondigt aan in Mar del Plata op een linkse Top van het Volk de grafrede van de vrijhandel uit te spreken.

Voor linkse politieke leiders als de presidenten Lula (Brazilië), Kirchner (Argentinië) en Chávez zijn het neoliberalisme en de privatiseringen van de jaren '90 de oorzaak van de huidige sociaal-economische problemen in de regio. Zij willen geen vrijhandel maar regionale integratie volgens een socialistisch model. Ze kiezen voor staatsbemoeienis, grote infrastructurele werken en desnoods internationale ruilhandel.

Die politiek moet een einde maken aan de enorme sociale tweedeling in Latijns-Amerika. Volgens cijfers van de Wereldbank verdienen de 10 procent rijkste inwoners van Latijns-Amerika en de Caraïben 48 procent van de totale inkomsten. De armste 10 procent moeten het met 1,6 procent van de totale inkomsten doen. Het zijn cijfers die verklaren waarom in Latijns-Amerika in enquêtes meer dan 50 procent van de ondervraagden zegt liever onder een autoritair bewind te willen leven als dat leidt tot oplossing van de economische problemen.

De armoede maakt Latijns-Amerika chronisch onbestuurbaar. Sinds 1990 is het op het westelijk halfrond vijftien keer voorgekomen dat een democratisch gekozen regering er voortijdig mee ophield. Niet omdat er een ouderwetse staatsgreep werd gepleegd, maar omdat de bevolking de politici op de vlucht joeg. In landen als Bolivia, Venezuela, Ecuador, Peru, Haïti en Argentinië is de politieke en sociale situatie permanent explosief. ,,En in tegenstelling tot Europa waar de economie na een machtswisseling stabiel doordraait, betalen de economieën in deze regio een hoge prijs voor de instabiliteit'', aldus de baas van de OAS, José Miguel Insulza, tegenover La Nación.

Maar volgens de Verenigde Staten komt er echter alleen meer rust en vooruitgang in de regio als er ruim baan wordt geboden aan de particuliere ondernemers. Het vrije bedrijfsleven zal werkgelegenheid creëren. Dat het in veel landen in de regio de afgelopen jaren misging komt niet door het verkeerde economische model maar door de corruptie, zeggen Amerikaanse diplomaten. Het is geen toeval dat 23 van de 34 Amerikaanse landen slecht scoren op de recente lijst van landen met grote corruptieproblemen van organisatie Transparency International.

Het lijken onverzoenlijke standpunten. ,,Er bestaat een groot gevaar dat de topbijeenkomst vooral uitloopt op een robbertje vechten tussen Bush en Chávez. En zo'n strijd levert geen winnaar op'', zegt de OAS-diplomaat. Venezuela laat weten zelfs niet te zullen accepteren dat het woord vrijhandelszone in de slotverklaring staat. En de VS hebben al laten doorschemeren dat als de grote Zuid-Amerikaanse landen blijven dwarsliggen, Amerika bilaterale vrijhandelsverdragen gaat afsluiten. Dat deden ze vorig jaar al met Chili. En kijk, zeggen de Amerikanen, Chili is het enige Zuid-Amerikaanse land met een gestage economische groei. Zelfs de corruptie is er laag.