Brug tussen de eeuwen

Eeuwenoude schilderijlijsten laten het werk van hedendaagse fotografen een metamorfose ondergaan. Voor even, want ,,deze twee artistieke uitdrukkingsvormen zijn niet voor elkaar gemaakt''.

In het Hôtel Turgot, het stijlvolle achttiende-eeuwse pand achter het Institut Néerlandais in Parijs, is deze week een tentoonstelling begonnen die er niet thuishoort. Zesentwintig foto's van hedendaagse fotografen hangen er sinds gisteren in lijsten uit de vijftiende tot achttiende eeuw.

Het is niet omdat fotografen het nu eenmaal als onmodieus beschouwen, foto's in een lijst. Het is ook niet omdat de expositie een min of meer bonte verzameling is van portretten door Nederlandse fotografen met als gemene deler dat zij bijeen zijn gebracht door Willem van Zoetendaal en in lijsten worden geëxposeerd van een Nederlandse verzamelaar – dat past bij de rol van het Institut Néerlandais als cultureel centrum.

Maar het Hôtel Turgot is het domein van de in 1970 overleden verzamelaar Frits Lugt, en zijn Fondation Custodia. En Frits Lugt was nu juist een van de eerste verzamelaars die zich erop toelegde zijn schilderijen te voorzien van lijsten uit hun eigen ontstaansperiode. ,,Hij deed afstand van de traditionele lijsten van het einde van de negentiende eeuw'', schrijft de kunsthistorica Esther Scholten in de begeleidende catalogus, en gaf de voorkeur aan authentieke lijsten ,,die de perceptie van het schilderij verbeteren''.

Tegen die achtergrond wordt begrijpelijk wat het contrast is tussen het Hôtel Turgot, waar de muren ook nu grotendeels in beslag worden genomen door schilderijen uit de collectie Lugt en een foto van Diana Monkhorst uit 2000. Op deze foto strikt een hoog-eigentijdse jongeman zijn das, terwijl hij vermoedelijk in een spiegel kijkt. Zo'n foto detoneert des te meer omdat hij is omlijst door een Italiaanse cassettelijst uit de achttiende eeuw – de lijst hoort meer bij het Hôtel Turot dan bij de foto. Ook het gladde fotomateriaal, de heldere kleuren van de stropdas en de blauwe adolescentenogen, zijn in tegenspraak met het hout en het verzachtende reliëf van de lijst.

Maar is het erg, zulke foto's in zo'n omlijsting en omgeving? In elk geval hoéven ze er niet thuis te horen. Samensteller Willem van Zoetendaal heeft de fotografen, allen goede bekenden uit zijn galerie, verleid zich voor deze éne keer door hem te laten inkaderen en transformeren. De tentoonstelling reist overigens ook door naar het Frans Halsmuseum in Haarlem en daarna waarschijnlijk naar Madrid en Sofia.

Het uitgangspunt van Van Zoetendaal was een foto uit 1996 van een penseel uit Rembrandts tijd door Jasper Wiedeman, schrijft hij in Une fenêtre sur l'éternité, de begeleidende tekst in de catalogus. Door het contrast tussen middel en beeld, zag hij op die foto ,,een brug tussen de eeuwen'' ontstaan, een plotselinge levensgeschiedenis van de penseel die de kijker het gevoel geeft ,,alsof hij zich in een tijdmachine bevindt''.

Verloving

Sindsdien heeft Van Zoetendaal vier jaar met de stichting Custodia gesproken voordat hij het experiment kon uitvoeren om het ,,evenwicht te zoeken'' tussen hedendaagse foto's en de lijsten uit voornamelijke de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw van Lugt. ,,Dit project moest enige tijd rijpen'', schrijft directeur Mària van Berge-Gerbaud van de Fondation Custodia in het vooraf, ,,want deze twee artistieke uitdrukkingsvormen zijn niet voor elkaar gemaakt''.

Tot een innige versmelting heeft het experiment ook bij uitvoering niet geleid. Van Zoetendeel spreekt nu zelf van een ,,kortstondige verloving'' van twee grootheden die daarna niet meer samenkomen. Na de expositie worden de afdrukken, op maat voor de lijsten gesneden, vernietigd. Hij voegt eraan toe dat hij ,,nooit karikaturen heeft willen maken van de lijsten of de foto's''. Een tentoonstelling met een bescheiden ambitie dus: geen karikaturen maken.

Losweken

Hier en daar schemert de karikatuur niettemin wel door. Zoals bij de gladde mode-foto van Anuschka Blommers en Niels Schumm in een Italiaanse cassettelijst uit de collectie Lugt – stijl zestiende eeuw. Het rode lijnenperspectief op de kleding van Ciara (uit 1999) spreekt nu eenmaal een heel andere taal dan de ingetogen lijst, en de vlak-blozende huid van het meisje komt uit een manifest vreemde wereld voor de verweerde goudrand die zij nu om zich heen draagt. Hier schuren twee grootheden langs elkaar aan die elkaar niet kunnen begrijpen – de kijker blijft foto en lijst van elkaar losweken.

Andere foto's lijken daarentegen volmaakt onverschillig voor hun omlijsting. De Portugese toreador van Rineke Dijkstra uit 2000, juist als vechter ontmaagd door zijn eerste stier, laat zich zijn zege en het bloed op zijn jasje niet afnemen door wat er om hem heen gebeurt. Het maakt niet uit dat hij omgeven wordt door een Vlaamse lijst uit de vijftiende eeuw, de oudste op de expositie. De lijst `klopt' zelfs goed, met de bewust plompe ophanghaak en het goud in de lijst dat met zijn kleding harmonieert. Maar hij wás al eeuwig, in het `even' dat de foto heeft vastgelegd.

Een soortgelijke indruk van achteloosheid keert terug bij model Kate Moss, gevangen maar toch weer niet in haar Venetiaanse tabernakellijst uit de zestiende eeuw (Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin uit 1999), of bij theatermaker Michael Matthews uit 1996 (Koos Breukel), wiens door aids getekende rug het motief van zijn tijdelijke Italiaanse cassettelijst moeiteloos absorbeert.

Zijn er foto's bij die zélf veranderen door hun lijst? Misschien, een paar. Yessim, (Céline van Balen 1998) wordt uit haar tijd geplukt om via haar lijst in de Spaanse zeventiende eeuw te belanden. Ze kan daar niet dezelfde betekenis behouden, al was het maar door de ode aan de schoonheid die op haar lijst staat.

Een enkele lijst tovert meer van wat al in zijn foto zat, naar buiten. De pasfoto die een Amsterdamse vrouw in 1980 bij fotograaf Lee To Sang in de Pijp liet maken, heeft zijn lading van zuchten onder administratieve verplichting niet verloren. Maar in haar zestiende-eeuwse tabernakel krijgt ze net weer meer iets van een tijdsbeeld – de anonieme burger aan het einde van de twintigste eeuw, lijdelijk, in een versleten bontjas. De lijst, waarschijnlijk uit Frankrijk, zelf ook beschadigd, verleent enige troost over de eeuwen heen. Dat hebben lijst en portret hier gemeen: ze lijden en verslijten, maar zolang ze er zijn, leven ze – ondanks zichzelf. Je kan ermee doen wat je wil.

De tentoonstelling `Cadres revisités' loopt tot 18 december 2005 in Hôtel Turgot, 121 rue de Lille, 75007 Paris. Informatie: tel. 0033153591240 of www.institutneerlandais.com