Stoere verhalen over de kust

In explosies van schoonheid filmde cineaste Ireen van Ditshuyzen samen met cameraman Pjotr Kukla de Nederlandse kust en de zee, telkens anders, telkens indrukwekkend.

`De zee is niet van ons' zo had de film ook kunnen heten, maar het werd Onze kust. Cineaste Ireen van Ditshuyzen koos voor die titel omdat de kustbewoners deze film bepalen, met hun verhalen, hun vrees, hun kennis, hun herinneringen.

Een stoet stoere mensen trekt in haar film voorbij, een jutter te Groet, een strandpaviljoenhoudster op Ameland, bewoners van kustdorpen als Heerenkeet in Zeeland en Camperduin in Noord-Holland. Een hoofdrol ruimt ze in voor de man die al jaren lang op zware blote voeten wandelt in de brakke schorren van het Verdronken land van Saeftinghe, Zeeuws-Vlaanderen.

Evenzeer komen politici aan het woord, en ambtenaren van Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer. Mannen met een opdracht. Mannen met plannen, bijvoorbeeld voor `dynamisch kustbeheer'.

En de zee? De zee is prachtig. Samen met cameraman Pjotr Kukla heeft Van Ditshuyzen hem gefilmd in explosies van schoonheid, telkens anders, telkens indrukwekkend. Maar als je dat zegt, waarschuwt Ireen van Ditshuyzen: ,,De zee is een monster.''

Je kunt bij deze film ook denken aan de zee als een gevaarlijke maar onweerstaanbare minnaar. Twee keer zien we een bruid van het strand wegwaaien, dat is toch niet voor niets? Van Ditshuyzen kan zich in die associatie vinden. ,,Minnaars kunnen ook monsters zijn.''

In 1997 is ze begonnen met Onze kust. Het plan vatte ze op in Schoorl, waar ze een huisje heeft en in die tijd een hoorzitting bijwoonde over de aanleg van De Kerf, een opening in de duinenrij naar Bergen ten behoeve van natuurbehoud. ,,Ik zag mensen bang zijn. Die angst voor het water, eeuwen lang opgebouwd en overgeleverd, met daartegenover de zucht om de zee te beheersen. Dat was een thema dat vroeg om een film.'' Ze ging aan het werk, soms met enige moeite want: ,,Kustmensen zijn gesloten. Ze zijn gewend aan eb en vloed, aan: elke dag is anders, dus niet zeuren.''

Het werd een langetermijnproject, omdat Van Ditshuyzen voorspellingen wilde toetsen, het verloop van plannen volgen en de uitkomst van ingrepen vastleggen. Zo zet ze een verhaal over het kustbeheer dat ervoor kiest om de zee de kustlijn te laten bepalen tegenover het paviljoen dat niets van de zee te duchten zou hebben maar dat al snel toch werd weggeslagen. Ook in De Kerf luisterde de natuur niet naar wat was voorzien en uitgerekend.

Ze hoort dramatische verhalen, zoals dat over een kind en een vader die samen gingen vissen en ondanks de ervaring van de vader verzwolgen werden. En in een gesprek met een nog altijd aangeslagen getuige van de Zeeuwse watersnoodramp van 1953 klinkt, gesmoord: ,,Het water is geen vriend van mij. Nee, echt niet.''

Dat is de beslissende zin van Onze kust, bevestigt Van Ditshuyzen: ,,De zee wint het altijd, de natuur trekt steeds haar wissel.'' Ze wil met haar film waarschuwen, niet alleen voor de gevolgen van een tanende kustbewaking maar ook voor het idee van de zee als te exploiteren industrieterrein. Dat alles heeft haar niet weerhouden het eclatante uiterlijk van de zee en het kustlandschap uitbundig te vieren.

Ruim baan geeft ze aan zandbanken met zeehonden, aan een vuurtoren uitgelicht als een mythische held, aan wolken scholeksters, aan de waanzin van het licht, aan de idiote schoonheid van de golven. En Rottumeroog is uit de lucht gezien inderdaad een oog, een oog met theaterschmink. Ze had last van haar passie, vertelt ze, ,,de schoonheid dreigde de informatie weg te drukken.''

Ze sloeg terug door ons onafgebroken in te wrijven wat zand en wind zijn, met een geluidsband vol geloei en allerlei visuele accenten op het effect van het zand.

Zelfs wie aan de kust leeft, kan onaangenaam verrast worden. Van Ditshuyzen: ,,Je moet de schoonheid van het land sparen en je moet de zee in zijn waarde laten. Maar Nederland beschouwt de zee als een zwembad. Dat beeld moet weg.''

De Donderdag Documentaire: Onze kust. Ned.1, 23.14-00.32 uur.