Kafka

Soms lees je een schrijver die een oude liefde voor een andere schrijver nieuw leven inblaast. Dat laatste gebeurde mij dankzij de Tsjechische schrijver Ivan Klíma, over wie ik hier al eerder schreef.

In zijn prachtige roman Liefde en straatvuil heeft hij korte beschouwingen over Franz Kafka (1883-1924) ingelast met als kernzin: ,,Het belangrijkste van Kafka's persoonlijkheid is zijn eerlijkheid.'' En in een interview met Philip Roth in diens bundel Over het vak verwoordt Klíma deze indringende visie op Kafka: ,,Ik ben ervan overtuigd dat Kafka alleen schreef vanuit zijn diepste behoefte om zijn persoonlijke crisis op te biechten en om op te lossen wat in zijn persoonlijk leven onoplosbaar was – allereerst zijn relatie tot zijn vader en zijn onvermogen om in zijn relaties met vrouwen verder te gaan dan een zekere grens.''

Een bekende vraag: kun je werken als Het proces en In de strafkolonie zien als griezelig scherpe voorspellingen over het lot van het joodse volk?

Klíma: ,,Maar het was geen geniale voorspelling: die werken bewijzen alleen maar dat een schepper die zijn persoonlijkste ervaringen diep en eerlijk weet weer te geven, ook persoonlijke of sociale sferen raakt. (...) Literatuur hoeft niet naarstig te zoeken naar politieke realiteiten, of zelfs zich zorgen te maken over systemen die komen en gaan; ze kan die overstijgen en toch vragen beantwoorden die het systeem bij mensen oproept. Dit is de belangrijkste les die ikzelf uit Kafka getrokken heb.''

Ja, Kafka, dacht ik, werd het niet tijd om hem helemáál te lezen en herlezen? Ik ken zijn belangrijkste werken, maar niet al zijn bundels met aforismen, brieven en dagboeken. Een ontdekkingsreis naar het rijk van Kafka, een van de intrigerendste schrijvers van de wereldliteratuur, ik kreeg er opeens veel zin in. Af en toe zal ik melding maken van mijn vorderingen op die tocht, ook als ik onderweg een been breek doordat Kafka me begint te vervelen.

Ik begon met Gesprekken met Kafka door Gustav Janouch, een jonge vriend van Kafka uit de jaren twintig. Sommigen hebben de authenticiteit van deze gesprekken betwist, maar niet Kafka's boezemvriend Max Brod. Ook ik proef steeds de Kafka zoals we hem kennen uit zijn werk: wijs, scherpzinnig, oprecht.

Een voorbeeld, niet van enige (Nederlandse) actualiteit ontbloot. Janouch laat Kafka een scheldbrief zien die iemand hem heeft geschreven en Kafka zegt: ,,Scheldwoorden zijn afschuwelijk. De brief werkt op mij als een walmend, adembenemend vuur dat je ogen doet tranen. Ieder scheldwoord vernielt de grootste uitvinding van de mens: de taal. Wie scheldt beledigt de ziel. Het is een moordaanslag tegen de genade. Maar die begaat ook hij die de woorden niet juist afweegt. Want spreken is wikken en wegen. Het woord is een beslissing tussen dood en leven.''

Later komt hij erop terug: ,,Woorden zijn wegbereiders voor toekomstige daden, vonken van toekomstige branden! (...) Zij laten in de hersens vingerafdrukken achter die zich in een handomdraai in voetsporen van de geschiedenis veranderen. Je moet nauwkeurig op je woorden passen.''