`Hoe weet u wat zuivere islam is?'

Een jaar na de moord op Theo van Gogh voert Nederland vooral debat. Niet de opkomst van het moslimextremisme, maar het debat zélf staat centraal. ,,Ik verlang terug naar grijstinten.''

Een jaar na de moord op cineast Theo van Gogh gedenkt Nederland vooral door te debatteren. Deze week praten publicisten, politici, arabisten en andere deskundigen op veel plaatsen over de opkomst van spanningen in de samenleving, de rol van de media daarin, de ideologische drijfveren van moslimextremisten.

Vanavond praten moslims en niet-moslims in Amsterdam over de spanningen op straat sinds de moord op Van Gogh. Het debat wordt georganiseerd door multiculturele vereniging Assadaaka. Maandag debatteren, ook in Amsterdam, wetenschappers en publicisten over de vraag of moslimextremisme anders is dan de meer politiek georiënteerde terreur uit de jaren zeventig.

Maar vooral het debat zélf staat centraal. Vanmiddag praatten de Amsterdamse politicologen Maarten Hajer en Justus Uitermark over de manier waarop journalisten en politici het debat na de moord gevoerd hebben. Hun conclusie: de media hebben zich met gevoel voor verantwoordelijkheid gedragen, terwijl sommige politici zoals de oorlogsverklaring aan het moslimextremisme van minister Zalm (VVD) minder genuanceerd waren.

Ook gisteren, in een door dagblad Trouw georganiseerde discussiebijeenkomst in de Rode Hoed in Amsterdam, waren aard en toon van de publieke discussie onderwerp van gesprek. De kwestie waar de discussie eigenlijk over zou gaan Wordt de westerse beschaving bedreigd? Of valt het allemaal wel mee? raakte hierdoor wat ondergesneeuwd. In plaats daarvan maakten de meeste van de acht sprekers, onder wie Tweede-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali (VVD), GroenLinks-leider Femke Halsema en de arabisten Hans Jansen en Ruud Peters, verzeild in een discussie over de grenzen van de vrije meningsuiting.

Rechtsgeleerde Afshin Ellian hekelde in zijn bijdrage de Amsterdamse burgemeester Cohen, die hij ,,onverschillig en incompetent'' noemde. Cohen kreeg dit weekend kritiek van Hirsi Ali, omdat hij volgens haar weigerde de Rode Hoed gisteravond te beveiligen. De burgemeester zei in tv-programma Het Buitenhof dat de beveiliging ín het gebouw in eerste instantie een taak van de organisatie is. Hirsi Ali zei zondag dat hiermee het debat geschaad wordt.

Ellian gaf haar hier gisteren gelijk in. De burgemeester, zei de rechtsgeleerde gisteren, ,,beseft niet dat het hart van de vrije meningsuiting hier in het geding is. Wij kunnen dit debat niet voeren, zolang de burgemeester dit vergelijkt met een voetbalwedstrijd.'' De beveiliging in de Rode Hoed was gisteren overigens wel degelijk zwaar. De gasten moesten hun tassen inleveren, tientallen bewakers hielden het publiek in de gaten. De politie liet zich ook regelmatig binnen zien.

Ellian botste met Sjoerd de Jong, adjunct-hoofdredacteur van deze krant, over de toon van het publieke debat. Toen De Jong stelde dat Cohen en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) te vaak als incompetent worden afgeschilderd, kreeg hij van Ellian te horen dat hij maar woordvoerder moest worden van de AIVD.

De Jong: ,,Dit is nou wat ik bedoel. Er wordt een argument ad personam gegeven, terwijl het debat over de zaak zélf moet gaan.''

Ellian: ,,Er zijn onvergeeflijke fouten gemaakt, dat kunt u toch niet ontkennen?''

De Jong: ,,Ik verlang soms terug naar de grijstinten in het debat.''

Over de grenzen van vrije meningsuiting raakte Femke Halsema met de zaal in discussie. De harde toon van het debat heeft zich sinds de moord op Van Gogh verplaatst naar de politiek, stelde ze. ,,Natuurlijk mag het debat van tijd tot tijd hard zijn'', aldus Halsema. ,,Maar ik heb er moeite mee dat steeds meer politici oordelen geven over bevolkingsgroepen.''

Op de stelling van een vrouw uit het publiek dat er met moslims niet redelijk over hun geloof te praten valt, reageerde Halsema afgemeten. ,,U mag dat zeggen, maar ik heb er moeite mee als volksvertegenwoordigers zulke uitspraken doen. Zij moeten het héle volk vertenwoordigen.''

Emotionele reacties kreeg arabist Hans Jansen, die stelde dat de ,,zuivere islam alles te maken heeft met terreur''. ,,U bent geen moslim, hoe weet u nou wat zuivere islam is?'', vroeg iemand in de zaal. ,,Jihad betekent dat je je land verdedigt en in het reine komt met jezelf'', viel een ander hem bij. Jansen, droogjes: ,,Had u maar godsdienstles gegeven aan Mohammed B. Dan hadden wij hier vandaag niet gezeten.''