Duitse grote coalitie op losse schroeven

In hoog tempo heeft zich afgelopen etmaal in Berlijn een spectaculaire kettingreactie voltrokken, die de vorming van een grote coalitie van christen-democraten en sociaal-democraten, onder leiding van Angela Merkel, op de tocht zet.

De grote coalitie-in-oprichting van Angela Merkel (CDU) leeft nog, maar haar toestand is kritiek. Een bedrijfsongeval bij de SPD heeft de nog zeer broze samenwerking tussen christen-democraten en sociaal-democraten onverwachts in een chaos gestort.

In hoog tempo heeft zich in Berlijn een spectaculaire kettingreactie voltrokken. Eerst verloor SPD-voorzitter Franz Müntefering een intern gevecht over de benoeming van een nieuwe secretaris-generaal. De 61-jarige partijsoldaat struikelde over de ambities van een jonge vrouw van de linkerflank in de SPD, Andrea Nahles (35). Het bestuur nomineerde Nahles voor de op één na belangrijkste post in de partij en niet Münteferings favoriet.

Tot verbijstering van veel sociaal-democraten én christen-democraten verbond Müntefering onmiddellijk consequenties aan zijn nederlaag. Hij stapt op als voorzitter en zal mogelijk geen deel uitmaken van de regering. De SPD belandde daarmee in een regelrechte bestuurscrisis. Aan de top van de partij staan nu een demissionaire kanselier, Gerhard Schröder, en een beschadigde partijvoorzitter. Crises komen altijd ongelegen, maar in de slotfase van een kabinetsformatie is een leiderschapscrisis wel bijzonder onhandig.

Alsof dat nog niet genoeg was, maakte CSU-voorzitter en premier in Beieren, Edmund Stoiber, vervolgens bekend dat ook hij nog eens wilde nadenken over een beoogde ministerspost. Stoiber kan goed overweg met Müntefering en is bang dat een grote SPD zonder Müntefering zijn kleine CSU onder de voet zal lopen. Voor hemzelf en voor zijn partij zou het wel eens beter kunnen uitpakken als hij in München blijft en van daaruit oppositie voert tegen de SPD van Andrea Nahles. Vanmiddag zou Stoiber zijn besluit om niet naar Berlijn te gaan toelichten.

Angela Merkel moest zo toezien hoe in één middag haar twee belangrijkste gesprekspartners werden beschadigd. De SPD plaatste Müntefering buitenspel, Edmund Stoiber zichzelf. Merkel verloor met Müntefering niet alleen haar belangrijkste contactpersoon in de SPD, maar mogelijk ook een beoogd vice-kanselier en minister voor Werkgelegenheid. Aan het begin van de middag verloor ze met Edmund Stoiber ook haar beoogd minister voor Economische Zaken.

De kettingreactie voltrok zich luttele uren voorafgaand aan de vierde grote onderhandelingsronde voor een nieuw kabinet. Ondanks alles gingen de gesprekken over een regeerakkoord gisteravond gewoon door. In meerdere etappes zelfs, tot diep in de nacht. De onderhandelingen zouden eind volgende week afgerond moeten zijn. Onduidelijk is of dat tijdschema nog haalbaar is.

De positie van de partijvoorzitters raakt aan het fundament van de beoogde coalitie. Om het samenwerkingsverband van CDU/CSU en SPD een stabiele basis te geven zouden de voorzitters van de deelnemende partijen zitting nemen in het kabinet. De grote coalitie kan een dergelijke verankering goed gebruiken: CDU/CSU en SPD zijn vrijwel even groot en de kampen koesteren een diep geworteld wantrouwen jegens elkaar. De grote coalitie is geen liefdeshuwelijk, maar een noodoplossing, afgedwongen door de kiezers. Ook als het project de huidige turbulentie overleeft zal uiteindelijk een zwakkere coalitie uit de bus komen dan beoogd.

Het is nog niet duidelijk of de SPD met de keuze voor Nahles een ruk naar links inluidt. Nahles profileerde zich in de Bondsdag met sociale thema's en was een van de felste critici van het behoedzame hervormingsbeleid van Gerhard Schröder. Een deel van het partijbestuur wilde de SPD met Nahles inderdaad naar links schuiven, de partij positioneren als tegenwicht tegen een grote coalitie. De linkervleugel wil het sociale imago van de partij op peil houden – vooral met het oog op het tijdperk na een grote coalitie.

Nahles kreeg echter ook stemmen van mensen die Schröders koers altijd hebben gesteund, maar die steeds meer moeite hadden met de autoritaire stijl van het duo Müntefering/Schröder. De twee hadden er een gewoonte van gemaakt de partij pas achteraf over belangrijke beslissingen te informeren. Een aantal bestuurders wilde de voorzitter een lesje leren. Meer niet. Maar Müntefering liet niet met zich sollen. Zo ontstond een bestuurscrisis die maar weinig mensen hadden verwacht en waar nog minder mensen op zaten te wachten. Eerst onderschatte Müntefering zijn tegenstanders. Vervolgens onderschatten de opstandelingen hun voorzitter.

Het zal nog weken duren voordat de onthoofde partij tot rust komt. De affaire-Müntefering heeft trekken van een uit de hand gelopen kwajongensstreek. Tegelijk heeft ze opnieuw het al jaren sluimerende conflict over de koers van de SPD aan het licht gebracht, de strijd tussen hervormers en verdedigers van de Duitse verzorgingsstaat.

Twintig maanden geleden moest Gerhard Schröder het voorzitterschap opgegeven omdat hij het verzet tegen zijn hervormingen niet meer de baas kon. Vijf maanden geleden forceerde Schröder nieuwe verkiezingen omdat hij niet meer zeker was van zijn eigen achterban. Gisteren verslond datzelfde conflict per ongeluk een voorzitter.