DE ANDERE WERELD

Internationaal activisme heeft flink aan populariteit ingeboet. Het geweld tijdens de betogingen in Seattle en op andere topontmoetingen heeft de andersglobalisten geen goed gedaan. Maar in Latijns-Amerika wint het progressieve gedachtegoed terrein. President Chávez van Venezuela is de nieuwe held. 'Kapitalisme is wreed', zegt hij tot vreugde van de nieuwe revolutionairen.

Het Gigantinho-stadion in de Braziliaanse havenstad Porto Alegre is tot de nok gevuld. Het is januari 2005 en tienduizenden 'andersglobalisten' uit de hele wereld hebben zich hier verzameld op de laatste avond van het Wereld Sociaal Forum. Het is de finale van een jaarlijks evenement met als motto: 'Een andere wereld is mogelijk'.

Op hetzelfde ogenblik komt in het mondaine Zwitserse Davos het Wereld Economisch Forum bijeen. Regeringsleiders, captains of industry en beroemd-heden buigen zich in een afge- legen conferentieoord over de wereldeconomie en trachten een toekomst voor de wereld uit te stippelen. De andersglobalisten hebben weinig vertrouwen in de intenties van dit exclusieve gezelschap en willen met het Wereld Sociaal Forum een tegenwicht bieden. Het wsf zou een 'open ontmoetingsplaats' moeten zijn 'waar sociale bewegingen, netwerken, niet-gouverne- mentele en andere maatschappelijke organisaties bijeenkomen die zich verzetten tegen het 'neoliberalisme', tegen een wereld die wordt gedomineerd door het kapitaal en tegen elke andere vorm van imperialisme.'

Het publiek in het Gigantinho-stadion gaat uitzinnig tekeer. 'Hier komt de baas!', klinkt het uit duizenden kelen. Een gezette man in een loshangend rood overhemd loopt naar de microfoon. Met een lach rond de volle lippen steekt hij van wal. 'Kapitalisme is wreed', zegt hij. 'Daar raak ik iedere dag meer van overtuigd. We moeten het overtreffen, met socialisme, met gelijk- heid en gerechtigheid.' De spreker is Hugo Chávez Frias, de president van Venezuela, een van de rijkste landen van Latijns Amerika. 'Het Wereld Sociaal Forum', zo verzekert hij de uitgelaten menigte, 'is het belangrijkste politieke evenement op aarde.'

De beweging die nu bekendstaat als de 'andersglobalisten' vindt zijn oorsprong in de jaren '90. Terwijl multinationals zoals Ikea en McDonalds op de golven van de economische globalisering de wereld veroveren, ontwaakt onder fabrieksarbeiders, op universiteiten en op het platteland de weerstand. In tegenstelling tot de beloften brachten de liberale hervormingen geen voorspoed voor iedereen, maar economische ongelijkheid en minder zeggenschap. De globalisering kreeg voor de activisten een bijzondere betekenis: nieuwe communicatietechnologieën en lage transportkosten bleken niet alleen een zegen voor investeerders en multinationals, maar brachten ook de tegenstanders van het vrije kapitaal bij elkaar.

Succes

Het eerste internationale succes werd in 1999 geboekt in Seattle, tijdens de top van de Wereldhandelsorganisatie wto, een van de instituten die volgens de activisten veel landen in armoede gedompeld houden.

De wto-top liep volledig in het honderd door de massale demonstraties en blokkades. De demonstranten lieten weten geen heil te zien in het liberale model, noch in armere landen noch in het westen. De activisten kregen de naam 'antiglobalisten' en legden zich er op toe alle internationale topontmoetingen te ontregelen. Met dit 'top-hoppen' bepaalden zij enkele jaren het gezicht van het globaliserende verzet tegen het 'neoliberalisme'. Na Seattle volgden Quebec, Praag en Genua, telkens vergezeld van gewelddadige confrontaties met de politie.

In het tumult verdween het waarom van het verzet soms uit beeld. De protesten waren een doel op zich geworden en met de westerse economieën op een hoogtepunt kostte het de demonstranten steeds meer moeite hun sombere boodschap over te brengen.

De terreuraanslagen van 9/11 namen de antiglobalisten in één klap de wind uit de zeilen. Hun maatschappijkritiek en het geweld tijdens de demonstraties hadden een nare bijsmaak gekregen nu de wereld in de ban raakte van het terrorisme.

De Europese en Noord-Amerikaanse tak van de beweging hervond zijn stem in protest tegen de Irak-oorlog, maar het top-hoppen nam af. Het 'reizende circus' van activisten dat van de ene monetaire topontmoeting naar de andere gaat, is op zijn retour. Wat blijft zijn de inmiddels hechte internationale contacten tussen de grassroots- bewegingen, activisten en non-gouvernementele organisaties. De 'andersglobalisten', zoals de bonte verzameling nu bekendstaat, ontmoeten elkaar op het Wereld Sociaal Forum.

Tegelfabriek

Onder de tienduizenden deelnemers in Porto Alegre zijn ook Delia Echeberria en Alejandro Lopez, twee afgevaardigden van een Argentijnse tegelfabriek. Het arbeiderscollectief van Zanon, Fabriek zonder bazen, besloot twee collega's naar het Wereld Sociaal Forum te sturen. Vier jaar geleden stond de tegelfabriek op het punt failliet te gaan: de eigenaar wilde elders investeren tegen een hoger rendement. Maar de arbeiders bezetten de fabriek en schroefden het bord 'Zanon. Fabriek zonder Bazen' op de poort. Inmiddels biedt de fabriek weer werk aan ruim 400 mensen. Het management, zeggen de werknemers van de fabriek, is bij hen in betere handen. Iedere middag wordt vergaderd en de bestuurlijke beslissingen worden democratisch genomen. Valt de winst mee, dan kan het loon omhoog, dat overigens voor iedereen gelijk is.

Over heel Argentinië verspreid zijn er zo'n 200 bedrijven door werknemers bezet. Ze houden nauw contact met elkaar en kopiëren elkaars strategieën. Als er een uitzetting door de politie dreigt, komen ze elkaar met bussen vol te hulp. Daarbij kunnen ze ook rekenen op steun van familie, vrienden en andere lotgenoten die na de economische crisis van 2001 alles kwijtraakten. Die crisis was het gevolg van corruptie, maar ook van de ingrijpende liberale hervormingen die in de jaren '90 op aandringen van het imf werden doorgevoerd. Toen de economie inzakte en Argentinië zijn schulden niet kon afbetalen, verliet het kapitaal het land. Bedrijven gingen failliet, spaargeld verdampte. Het sociale vangnet was intussen op aandringen van imf en Wereldbank weghervormd. Daardoor verpauperde nog eens zo'n 30 procent van de bevolking. In dit eens rijke land leeft nu meer dan de helft van de stedelingen onder de armoedegrens. Het vertrouwen in de overheid is tot het nulpunt gedaald. Velen hebben zich georganiseerd in sociale bewegingen zoals die van de bezette fabrieken. Voor andersglobalisten zijn de bezette Argentijnse fabrieken het teken dat er een levensvatbaar alternatief bestaat voor het door hen verfoeide neoliberalisme.

Een andere wereld

Op het kilometerslange forumterrein langs de kustlijn van Porto Alegre worden in honderden tenten vijf dagen lang debatten en workshops georganiseerd. Het terrein is ingedeeld naar thema's die variëren van 'democratische alternatieven' tot 'verdediging van diversiteit'. Overal wapperen gele vlaggen met in zes talen de tekst 'Een andere wereld is mogelijk!'.

De twee Argentijnse fabrieksarbeiders van Zanon treffen hier hun medestanders. Alejandro en Delia doen hun verhaal voor arbeiders uit verschillende landen die ook met faillissementen kampen. Ze nemen deel aan een paneldiscussie tussen politieke activisten die in de fabriek-zonder-bazen een 'anarchistisch experiment' zien. En ze zoeken contact met mensen die kunnen helpen met reserveonderdelen voor de productielijn. Zo lopen er in Porto Alegre afgezanten van duizenden organisaties rond. In een willekeurige tent verzamelen zich vredesactivisten uit alle werelddelen rond een wereldkaart waarop de militaire bases van de vs zijn aangegeven. Een paar tenten verderop steken specialisten op het gebied van waterprivatisering de koppen bij elkaar. Overal wordt gedebatteerd en worden verklaringen voorgelezen.

Afgaand op het groeiend aantal deelnemers is het wsf een succes. Bij het eerste forum in 2001, ook in Porto Alegre, schreven 15.000 personen zich in. In het Indiase Mumbai waren vorig jaar 100.000 aanwezigen. Dit jaar komt de teller uit op 155.000. Volgend jaar wordt het wereldforum 'gedecentraliseerd' gehouden in Venezuela, Mali en Pakistan. De formule wordt op allerlei plaatsen overgenomen. Er is een Kyoto sf, een Afrika sf en afgelopen jaar werd voor het eerst het Nederlandse sf gehouden. En bij alle overleg wordt ook zo nu en dan een concreet resultaat behaald. In 2004 reisden bewoners uit het zuid-Indiase dorpje Plachimada naar het wsf om aandacht te vragen voor hun protest. In 2001 streek midden in hun dorp een Coca-Cola-fabriek neer. Terwijl vrachtwagens dag en nacht het fabrieksterrein afreden om kratten met frisdrank door heel zuid-India te bezorgen, daalde het grondwater in de putten van de dorpsbewoners tot een smerig bodempje waar zelfs de geiten niet meer van wilden drinken.

Het dorp kreeg de steun van invloedrijke activisten als de Indiase milieuactiviste Vandana Shiva en ook van José Bové, de Franse kaasboer die het gevang in ging wegens zijn protestactie tegen McDonalds. De dorpsraad van Plachimada en vervolgens de deelstaat Kerala voelden zich voldoende gesteund om de exploitatievergunning van de fabriek in te trekken. 's Werelds bekendste multinational staat nu op het punt de fabriek in het dorp voorgoed te sluiten.

Best practices

Naar een overkoepelende ideologie zijn de andersglobalisten niet op zoek. Wel wordt gewerkt aan een verzameling 'best practices'. Een groep van 19 bekende activisten probeerde tijdens het laatste wsf hierover tot overeenstemming te komen. Na een dag beraadslagen kwamen de kopstukken uit de beweging, zoals de Filippijnse hoogleraar Walden Bello, de directeur van andersglobalisatie-spreekbuis Le Monde Diplomatique Bernard Cassen, en Nobelprijswinnaar José Saramago, met een puntenlijst waarmee 'de overgrote meerderheid op het wsf het eens kan zijn': de Porto Alegre Consensus.

Bovenaan de lijst prijkte de kwijtschelding van schulden van armere landen. Daarnaast pleitten de kopstukken voor een belasting op internationale kapitaaltransacties, voor afspraken over eerlijke handel, sluiting van buitenlandse militaire bases, milieubescherming en democratisering van internationale instituten. 'We kunnen niet over een andere wereld praten zonder concrete voorstellen te doen', was het argument.

Maar de reactie van de wsf-deelnemers was tekenend. Hoe durfde een handjevol heren en een enkele dame te spreken voor een beweging die er prat op gaat een wereldwijd 'open, horizontaal platform voor debat' na te streven? De 19 kopstukken hadden het kunnen weten. Het was niet zozeer de inhoud van de voorstellen, waar iedereen zich waarschijnlijk wel in kon vinden. Nee, het ging om het principe: een elitaire club die zich in afzondering over de wereldproblematiek buigt, waar hebben we dat eerder gezien?

Maar veranderen van onderop heeft ook zo zijn beperkingen. De massale anti-oorlogsdemonstraties in 2003 konden de invasie van Irak niet voorkomen. En tijdens de laatste g8-top in

Gleneagles verdwenen de kansen voor kwijtschelding van schulden als sneeuw voor de zon na de aanslagen op de Londense metro. 'We winnen het debat', zo verwoordde media-activiste Naomi Klein de groeiende frustratie en het ongeduld, 'maar we verliezen de strijd.'

Anti-Bush

De laatste avond van het Wereld Sociaal Forum in Porto Alegre is voor president Chávez. Het socialisme zal het kapitalisme voorbijstreven, zegt de president zelfverzekerd. Onder Chávez is in Venezuela een sociaal programma in gang gezet dat zijn inspiratie ontleent aan de andersglobalisten. De enorme inkomsten van de Venezolaanse olie-export gaan niet langer uitsluitend naar een welvarende bovenlaag, maar worden in rigoureuze scholings-, gezondheids- en landhervormingsprogramma's gestoken. Een nieuwe grondwet moet de burgers meer zeggenschap geven.

De arme meerderheid in het land adoreert Chávez en het is weinig verrassend dat hij sinds 1998 keer op keer wordt herkozen.

Op een golf van burgerlijk verzet tegen de liberale hervormingen zijn de afgelopen jaren in veel Zuid-Amerikaanse landen linkse regeringen aan de macht gekomen. De meeste stellen de bevolking uiteindelijk teleur. Chávez is de uitzondering, en zijn populariteit kent in Latijns-Amerika letterlijk geen grenzen. Hij voelt het klimaat haarfijn aan, dweept openlijk met Fidel Castro en afficheert zich als de 'anti-Bush'.

Geleidelijk aan wint Chávez nu ook de harten en hoofden van de andersglobalisten. Als militair bevelhebber met een couppoging op zijn naam blijft hij een onwaarschijnlijke held voor de kritische activisten. Maar hij slaagt erin de boodschap uit te dragen dat de staat kan zoeken naar een alternatief maatschappelijk en economisch model. Zelf spreekt Chávez van een 'nieuw socialisme voor de 21ste eeuw'.

Maar eerst zijn daar nog een paar zorgwekkende ontwikkelingen zoals een verbitterde oppositie, de toegenomen macht van de president en de oprichting van volksmilities om een 'Amerikaanse invasie' te weren. Toch blijven de doemscenario's uit en krijgt Chávez steeds meer het voordeel van de twijfel. Het oorverdovende gejuich in het Gigantinho-stadion na de rede van Chávez wijst erop dat de andersglobalisten in hun ongeduld bereid zijn iets van hun afkeer van de staatsmacht van zich af te schudden.

De president weet dat hij niet voor niets naar Porto Alegre is gekomen. Maar voor de hoopvolle menigte op de tribunes zal in de komende jaren nog moeten blijken of met het radicale Venezolaanse programma een andere wereld werkelijk dichterbij is gekomen.

Wim Klerkx is freelance fotograaf.

Deze fotodocumentaire kwam tot stand met o.a. een projectsubsidie van het Fonds BKVB te Amsterdam.