Zonnige schilderijen uit Finland

Finland kende honderd jaar geleden intrigerende kunstenaars. Een selectie van hun werk is nu te zien in het Gemeentemuseum Den Haag. Deze expositie lijkt het Hollandse antwoord op een eerder gehouden, spectaculaire tentoonstelling over hetzelfde onbekende gebied, drie jaar geleden in het Museum van Elsene (Brussel). Uitgangspunt was toen het Symbolisme, dat in Finland vele vormen heeft gekend.

Zijn wij in West-Europa gewend aan sierlijke lijnen en enigszins ingehouden kleuren als het om het weergeven van menselijke zielenpijn gaat, in het noorden openden de kunstenaars rond 1900 de krochten van hun ziel. Dood, eenzaamheid, beklemming, somberheid en, niet te vergeten, een machteloos nationalisme klinkt op uit hun zware landschappen. We zien dode helden en dolende zielen weergegeven in het onvermijdelijke, maar prachtige noorderlicht.

Een klein deel van deze symbolistische kunst is nu ook in Den Haag te zien, maar in totaal ander perspectief. De Brusselse tentoonstelling had als titel Les mondes intérieurs (innerlijke werelden). De Haagse had Les mondes extérieurs kunnen heten. Het is een presentatie die over de buitenkant gaat, over de vele invloeden die modern gezinde Finse kunstenaars hebben ondergaan, van het symbolisme en het impressionisme, van het postimpressionisme tot en met het kubisme. Het is duidelijk dat vele aankomende schilders uit het noorden in het laatste kwart van de negentiende eeuw hun licht gingen opsteken in Parijs, waarna ze die nieuw verworven vrijheid (want daar kwam het op neer) thuis gingen toepassen.

De organisatoren in Den Haag hebben ervoor gekozen de sneeuwlandschappen niet te laten domineren, sommige zalen laten zulke lichte landschappen zien, dat je er een vakantiegevoel bij krijgt. Tussen de vele, vaak wild geschilderde landschappen vallen de zonnige geabstraheerde bomen van een schilderes als Ellen Thesleff op. Dit moet een recalcitrante dame zijn geweest, zoals ze daar op een foto is afgebeeld, in een nette damesjas, maar met een hyperkortgeknipte jongenskop. Op haar kleine schilderij De echo staat en profil een jongedame met een vlecht (ze lijkt een beetje op het danseresje van Degas) die met open mond de ruimte in schreeuwt, haar vrijheid opeist.

De bekendste Finse kunstenaar is de nationalist Akseli Gallen-Kallela. Hij blijkt van vele markten thuis, maar vooral een goed landschapsschilder. Zijn Keitele-meer heeft een ijzig blauwe glans, is bijna abstract door de grote, matte witte strepen die dwars over het water zijn gezet.

Totaal tegengesteld aan deze esthetiek zijn de werken die hij baseerde op oude Finse ballades en het nationale epos, de Kalevala. De Kalevala werd in het begin van de negentiende eeuw opgetekend uit de volksmond en bevat vele middeleeuwse heldenverhalen die bol staan van de symboliek. Het dramatische werk De moeder van Lemminkäinen gaat over een zoon die het dodenrijk is binnengegaan, om een opdracht te vervullen van een machtige heerseres. Hij wordt gedood, maar zijn oude moeder haalt hem terug en wekt hem tot leven. De gedetailleerd geschilderde Lemminkäinen ligt als een grauw naakt op een kiezelvloer terwijl zijn moeder bij hem zit en een dreigende blik omhoog werpt. Dit soort bevroren dramatiek lijkt onontkoombaar verweven met de aard van de Finse kunst. Alle zonnige im- en expressionistische beelden op deze tentoonstelling ten spijt.

Tentoonstelling: Finse kunst rond 1900. T/m 29 jan in het Gemeentemuseum Den Haag, Stadhouderslaan 41, Den Haag. Inl: 070-3381111, www.gemeentemuseum.nl.