Schouderophalen na een bedreiging is verleden tijd

Harde cijfers zijn er niet, maar bedreigingen zijn aan de orde van de dag, stelt onderzoeker Frank Bovenkerk. Maar uiteindelijk zullen mensen hun verstand hervinden.

Er gaat geen week voorbij zonder dat het Kamerlid Geert Wilders zich meldt op het politiebureau. Afgelopen week deed hij zelfs drie aangiften wegens bedreiging met de dood, een normaal gemiddelde per week sinds hij eind 2003 wordt bedreigd. ,,Mensen bellen naar radio- en tv-programma's waar ik aan deelneem, maar het gros van de dreigementen wordt op internet en via e-mail geuit.'' Sinds oktober 2004 wordt Wilders continu bewaakt door de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging.

Harde cijfers zijn er niet, maar het gevoel leeft bij allerlei betrokkenen dat tegenwoordig massaal wordt bedreigd en gedreigd. Leden van sommige beroepsgroepen, zoals de magistratuur, advocatuur en journalistiek, signaleren een toename van bedreigingen jegens hen, zo blijkt uit het verkennende onderzoek Bedreigingen in Nederland van criminoloog Frank Bovenkerk van het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen, verbonden aan universiteit van Utrecht. ,,Het hoort een beetje bij de manier waarop de maatschappij is veranderd. Mensen zijn assertiever, fatsoensnormen nemen af'', licht Bovenkerk toe.

Na de moord op Pim Fortuyn werd de politie ,,zo massaal overstelpt met aangiften van dreigementen dat zij niet wist wat zij er mee aan moest'', zegt Bovenkerk. In het kader van Politie en Wetenschap, een onderzoeksprogramma van het ministerie van Binnenlandse Zaken, werd de criminoloog gevraagd de achtergronden van de dreigementen aan het adres van beroepsgroepen die `de democratische rechtsstaat' vertegenwoordigen, te onderzoeken.

De resultaten zijn verontrustend, zegt Bovenkerk. ,,In de jaren zeventig en tachtig werd ook bedreigd. Maar toen ging het nog ludieker. Tuinen werden volgestort met poep, maar je werd niet gedood.'' Veel slachtoffers deden de dreigementen schouderophalend af: het hoort bij het vak. Volgens Bovenkerk verloor Nederland op 6 mei 2002, toen Pim Fortuyn werd vermoord, zijn onschuld. ,,Fortuyn heeft iets teweeggebracht dat moeilijk in de fles terug te stoppen is. Het ontzag voor het gezag is veel minder geworden. Terwijl ze vroeger de hoed afnamen voor de burgemeester, laten ze nu meteen merken als een beslissing hen niet bevalt.''

De kring van mensen waaruit de bedreigingen voortkomen is opmerkelijk gevarieerd. Hooligans, extreemrechtse lieden, links-radicalen, Hells Angels, krakers, bewoners van woonwagenkampen, dieren- en milieuactivisten, Fortuynisten, drugsverslaafden, criminelen, radiopiraten. Journalisten hebben vooral last van louche ondernemers en van allochtonen ,,bij wie het verschijnsel vrije pers angstaanjagend onbekend is'', aldus het rapport van Bovenkerk. Notarissen hebben volgens hem last van huizenbezitters die het veilen van hun huizen willen voorkomen. ,,Vaak komen de bedreigers uit de marge van de samenleving'', stelt het rapport. ,,Met enige fantasie zou men het middel van bedreigingen kunnen beschouwen als een primitieve uiting van politiek protest.'' Bovenkerk: ,,Burgers voelen dat ze de bestuurders niet kunnen bereiken.''

Mensen laten zich weinig zeggen, meent Kees van der Vijver. Volgens de hoogleraar politiestudies in Enschede blijkt uit de literatuur dat veel Nederlanders agressiever reageren dan tien jaar geleden. Van der Vijver: ,,Dit heeft voor een deel te maken met de enorme druk op de mensen om te presteren. Mensen voelen zich daardoor ook eerder aangevallen.''

Technologische ontwikkelingen zoals toegenomen gebruik van internet en e-mail en de cultuur van nabootsing maken dat mensen makkelijker bedreigen en dreigen. Bovenkerk en zijn studenten constateren dan ook een ,,explosieve'' toename van het aantal bedreigingen per e-mail of op het internet.

Sinds Fortuyn en zeker na de moord op Theo van Gogh doen slachtoffers eerder aangifte van bedreigingen en de media berichten er dan ook vaker over. ,,Bekendmaking normaliseert dat soort gedrag,'' meent Van der Vijver. ,,Mensen gaan denken dat anderen erop los bedreigen en dat ze dat ook kunnen doen. Ze worden door de publiciteit op ideeën gebracht.''

Soms zoeken mensen die doelwit van bedreigingen zijn zelf de publiciteit op, zegt Bovenkerk. ,,Tegenwoordig tel je niet mee als je niet wordt bedreigd'', zegt de criminoloog. Bovenkerk twijfelt weleens aan de echtheid van sommige bedreigingen die in de publiciteit zijn gekomen. Doelt hij op politici? De criminoloog weigert enige toelichting.

Functionarissen die de rechtsstaat beschermen moeten soms zwichten voor bedreigingen, zegt Bovenkerk. Verontrustend, vindt hij dat. Bijvoorbeeld dat Kamerleden moeten onderduiken, dat debaters niet langer meediscussiëren, dat burgemeesters en wethouders zich ziek melden of zelfs ontslag nemen, dat journalisten gevaarlijke onderwerpen laten liggen. Strafrechtelijke onderzoeken zijn in het verleden afgebroken omdat de officier van justitie werd bedreigd.

Bovenkerk pleit ervoor dat beroepsgroepen ,,behoorlijke'' procedures opstellen. Volgens Bovenkerk zouden meer beroepsgroepen vertrouwenspersonen moeten aanstellen zoals notarissen dat hebben geregeld. Een notaris kan de vertrouwenspersoon anoniem inlichten over een cliënt die van plan is een criminele transactie te plegen. Door de vertrouwenspersoon in te lichten voorkom je, zegt Bovenkerk, dat een crimineel met succes zal aanklopppen bij een andere notaris want die is dan door de vertrouwenspersoon ingelicht. En het heeft nog een voordeel: ,,Zo voorkom je ook dat de notaris te snel toegeeft aan de druk van criminelen. Zodra iemand ervan afweet is het moeilijk om toe te geven aan zo'n dreigement.''

De golf van dreigementen van de laatste jaren zal ,,op den duur'' vanzelf gaan liggen, verwacht Van der Vijver. ,,Dit soort ontwikkelingen duurt niet lang, mensen zullen hun verstand hervinden.'' Volgens hem nam het gevoel van onveiligheid ook af nadat de bedreigden merkten dat het gevaar toch uitbleef. Van der Vijver: ,,De hoge pieken zullen verdwijnen, het verschijnsel zelf uiteraard niet. Bedreiging is van alle tijden.''