De ijzeren wil van `Gold Gunda'

Donderdag sloot Gunda Niemann-Stirnemann (39) haar indrukwekkende schaatscarrière af. ,,Wie altijd wint, krijgt vroeg of laat met grootheidswaan te maken.''

Even na twaalf uur 's middags loopt ze de perszaal van een Berlijns hotel binnen. Strakke spijkerbroek, roze truitje, Adidas-gympen. `Olga Normalverbraucher' voor wie niet beter weet, de spreekwoordelijke Duitse in de straat. Niets duidt erop dat de beroemdste schaatsster aller tijden in dit zaaltje het einde van haar loopbaan komt inluiden. Vrouwen met wereldfaam laten ook niet 's morgens hun hond uit voor de ingang van het hotel – in joggingbroek, zonder make-up. Die huren daar iemand voor in. Zo niet Gunda Niemann.

Zichtbaar nerveus neemt ze plaats achter de perstafel, en werpt een vluchtige blik op de cameramannen die zich rond haar verdringen. `Als het maar snel voorbij is', zie je haar denken. Na een korte verklaring ten overstaan van de mondiale sportpers – ,,wegens zware rugklachten kan ik mijn rentree op het ijs helaas niet maken'' – neemt ze alle tijd om vragen te beantwoorden. Ja, ze heeft de beslissing in samenspraak met haar man en manager Oliver Stirnemann genomen. En nee, ze heeft geen spijt van de ruim twee jaar lange `babypauze' die zij na de geboorte van haar dochter Victoria (3) nam. In gedachten is de schaatsster bij Victoria, die met tegenzin een moment van haar zijde is geweken. ,,Sport is niet meer het belangrijkste'', zal Niemann later verklaren. ,,Mijn kleine meisje, om haar draait nu alles.''

Later is drie uur later, als `Gold Gunda', zoals ze in de volksmond heet, een gaatje in haar drukke agenda heeft gevonden. Ze is moe maar voldaan neergestreken in de eetzaal van het bekende sportershotel Kolumbus in Oost-Berlijn. ,,Ik sta niet graag mensen te woord'', legt ze uit. ,,Zeker niet als het er zoveel zijn. Maar ik wil mijn carrière op een gedenkwaardige manier afsluiten. Het was toch veel erger geweest als er vandaag niemand was komen opdagen?'' Volgens een Duitse journalist die Niemann al jaren volgt, heeft de persconferentie het uiterste van haar gevergd. ,,Dat ze daar zo rustig haar zegje heeft gedaan, mag je gerust een wonder noemen. Dit is niets voor Gunda.''

Het tekent Niemann. Als ze iets in haar hoofd heeft, dan gebeurt het. Niet altijd, maar wel vaak. Op basis van die `ijzeren wil' won de langebaanschaatsster de afgelopen kwart eeuw negentien wereldtitels, veroverde ze drie gouden olympische medailles, werd ze acht keer Europees kampioen en won ze een recordaantal van 98 wereldbekerwedstrijden. `Niemand kan wat Niemann kan', luidde de tekst op een spandoek van Nederlandse schaatsfans in Heerenveen ooit. Het tegendeel is nog niet bewezen.

Gunda Niemann werd in 1966 als Gunda Kleemann geboren in Sondershausen in het voormalige Oost-Duitsland, als jongste van vijf kinderen. Haar ouders scheidden toen zij een kleuter was; ze woonde met haar twee zussen bij haar alleenstaande, werkende moeder. ,,Tijdens mijn jeugd heb ik veel hoogte- en dieptepunten beleefd'', zegt ze. ,,Er was veel strijd. We waren erg op elkaar aangewezen. Dat heeft mij weerbaar gemaakt.''

Dat de kleine Gunda veel aanleg voor sport had, was al snel duidelijk. Maar welke sport bij uitstek, ontdekte ze pas op latere leeftijd. Een groot deel van haar jeugd was Niemann een verdienstelijk volleybalster. Toen haar coach oordeelde dat ze te klein was voor topvolleybal, stapte ze over op atletiek. Ook dat ging haar goed af: ze won in 1981 onder meer goud als hordenloopster op de Kinder- und Jugendspartakiade. Maar ze bleek niet goed genoeg voor de internationale top.

Niemann: ,,Natuurlijk vond ik het vervelend dat ik steeds werd afgewezen. Maar bij iedere afwijzing werd ook de aantekening gemaakt dat ik aanleg had en over een sterke wilskracht beschikte.'' Als 16-jarige kreeg Niemann het advies zich in het wielrennen te bekwamen, maar daar had zij weinig oren naar. ,,Fietsen leek me niet echt opwindend. En het feit dat bijna alle wielrensters dikke benen hebben, vond ik geen aanbeveling.'' Toen iemand het woord `schaatsen' liet vallen, ging ze overstag. Onder de deskundige begeleiding van de oud-atlete Gabi Fuss behaalde ze voor de voormalige DDR haar eerste overwinningen.

Aan die DDR-periode wil de Duitse niet graag herinnerd worden. ,,Een gesloten boek'', noemt ze het. Met zichtbare tegenzin: ,,In die periode werd ik met veel verboden geconfronteerd. Ik mocht tijdens internationale schaatstoernooien niet met buitenlandse sporters praten of geschenken aannemen. Alles was op presteren gericht. Dat had als voordeel dat ik enorm gefocust was, maar het heeft mij ook wereldvreemd gemaakt. Laat ik het zo zeggen: ik ben blij dat ik in een vrij Duitsland leef en altijd mijn mening mag uiten.''

Niemann kan zich opwinden over de media-aandacht voor het dopingverleden van voormalige Oost-Duitse schaatsers. Ze erkent dat er in de jaren tachtig volop geëxperimenteerd werd, maar de sporters zelf wisten volgens haar vaak amper waar het om ging. ,,Doping is geen DDR-probleem, het is een mondiaal probleem. En ik laat niet na dat beeld te bestrijden.'' Zelf heeft Niemann naar eigen zeggen nooit verboden middelen gebruikt. ,,Mijn prestaties kwamen op basis van zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen tot stand. Ik weet dat velen zich hebben afgevraagd of ik zonder doping nummer één van de wereld ben geworden. Het antwoord is: ja.''

Op de vraag of ze als topsporter offers heeft moeten brengen, reageert ze oprecht verbaasd. ,,Offers? Wat voor offers bedoelt u?'' Na een korte pauze: ,,Ik geloof niet dat ik mijzelf die vraag ooit heb gesteld. Ik beschouw alles wat op mijn pad komt als een mogelijkheid. Goed, ik heb misschien weinig van mijn vrienden gezien, maar dat hoort nu eenmaal bij topsport. Of mijn gevoelsleven onder mijn sterke wilskracht heeft geleden? Nee. Eerder het tegendeel. Ik ben een emotionele vrouw. Ik put kracht uit mijn gevoel – hetgeen mij in het verleden veel kritiek heeft opgeleverd. Sporters met een rijk gevoelsleven zouden niet professioneel zijn. Daar ben ik het volstrekt mee oneens.''

Wat beschouwt Niemann als het hoogtepunt van haar carrière? ,,De Olympische Spelen van 1992 in het Franse Albertville'', zegt zij zonder aarzelen. ,,Bij die Spelen won ik voor het eerst twee olympische titels: op de 3.000 meter en de 5.000 meter. Maar minstens zo belangrijk: ik won ze voor het herenigde Duitsland. Dat vervulde mij met trots.''

Tijdens het evenement maakte ze ook voor het eerst kennis met ,,de macht van de media''. Niemann: ,,Journalisten gingen er voetstoots vanuit dat ik alle gouden medailles binnen zou slepen. Dat gebeurde niet [Bonnie Blair won de 500 meter en de 1.000 meter]. Ik ben nu eenmaal niet voorgeprogrammeerd om altijd te winnen. Dat is maar goed ook, want wie altijd wint, krijgt vroeg of laat met grootheidswaan te maken. De eeuwige winnaar ontbreekt het vaak aan zelfkritisch vermogen.''

En voor kritiek heeft Niemann naar eigen zeggen altijd opengestaan. Neem de Nederlandse schaatsers. Die hebben haar altijd voorgehouden dat zij over onvoldoende technisch talent beschikte. Gunda is snel, sterk en wilskrachtig, werd er gesteld, maar wát ze doet oogt niet best. ,,Ik ben mij op een gegeven moment serieus gaan afvragen of zij gelijk hebben. Wat kon beter? Hoe doen die Nederlanders het dan? Om uiteindelijk tot de conclusie te komen dat er weinig op mijn techniek aan te merken valt. Ik doe de dingen op mijn manier – en ik moet ze vooral niet in twijfel trekken.''

In Nederland geniet Niemann nog altijd een grote populariteit. Dochter Victoria ontving haar eerste schaatsen van een Nederlandse schaatsfan en in 1999 werd `Wunder Gunda' in ons land tot `schaatsster van de eeuw' uitgeroepen. ,,Ik heb zelfs een gastrol in die bekende serie van jullie gespeeld'', grinnikt ze. ,,Goede Tijden, Slechte Tijden, kan dat kloppen?''

De schaatsster begrijpt niet waar de constatering vandaan komt dat Nederlanders niet met Duitsers overweg kunnen. ,,Ik ben in Heerenveen vaak door duizenden toegejuicht. Ze hebben zelfs het Duitse volkslied meegezongen, wat wil je nog meer.''

Voor de Nederlandse schaatssters heeft Niemann niets dan lof. ,,Laatst was een aantal van hen te bewonderen op de schaatsbaan in Erfurt [Niemanns woonplaats]. Jonge talenten, die ik lang niet allemaal bij naam kende. Ze zochten aansluiting bij de wereldtop, zeiden ze, en ik zie niet in waarom dat niet zou kunnen lukken.'' De enige zwakte van haar Nederlandse collega's, vindt Niemann, is dat ze zo wisselvallig presteren. ,,Het ene jaar steken ze je naar de kroon, het volgende jaar hoor je niets meer van hen. Ik heb me altijd afgevraagd hoe dat mogelijk is.''

De kans is groot dat Niemann dat soort vragen in de toekomst vaker moet gaan beantwoorden. In april 2006 begint ze aan een driejarige trainersopleiding aan de Sporthochschule in Keulen, die moet uitmonden in een vaste aanstelling bij het olympisch steunpunt in Erfurt. ,,In welke hoedanigheid is nog onduidelijk. Maar daarvoor heb ik nog even de tijd.''

Zeker is dat zij haar toekomstige pupillen niet wezenlijk anders zal gaan begeleiden dan haar trainers háár begeleidden. ,,In deze sport draait alles om zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Ik denk dat ik als de voormalige nummer één van de wereld over voldoende ervaring beschik om dat soort kwaliteiten op anderen over te brengen.''

Maar voor het zover is moet ze af gaan bouwen. Want haar lichaam schreeuwt om een streng trainingsregime en die noodkreet kan zij niet zomaar naast zich neerleggen. ,,Afbouwen kan ook betekenen dat ik ga mountainbiken in de natuur. Of ga fitnessen. Mijn lichaam zal langzaam moeten wennen aan de nieuwe situatie.''

Ook haar controledrang zal ze moeten zien te overwinnen. ,,Jarenlang heb ik de tijd nauwlettend in de gaten moeten houden. Me zorgen moeten maken of ik niet ziek werd. Vroeg naar bed moeten gaan. Vanaf nu ligt de wereld voor mij open. En ja, dat zal best even wennen zijn.''