De Frauenkirche toch herbouwd

Bij het bombardement op Dresden in 1945 kwamen 135.000 mensen om het leven. De ruïne van de Frauenkirche, ooit een waarschuwing tegen oorlog, is nu herbouwd.

De kansel is een vooruitgeschoven post. Een smalle uitstulping van het koor steekt de kerk in. De predikant van de Frauenkirche staat temidden van zijn gelovigen, onder een magistrale koepel. Zijn uitzicht is adembenemend.

Daags na het geallieerde bombardement, dat Dresden in februari 1945 verwoestte, stortte ook de beroemde barokkerk van George Bähr in, het waarmerk van de stad aan de Elbe. ,,Eerst begon het zacht te ritselen'', aldus een ooggetuigenverslag, ,,langzaam zakte de koepel ineen, totdat met een harde knal de muren barstten en alle pracht in een stofwolk verdween.''

De ruïne bleef liggen. Bijna vijftig jaar. Een monument voor de verzengde stad. Een berg puin van twaalf meter hoog tussen twee gevelstompen, achter een rozenhaag, in een weiland met schapen. Een waarschuwing tegen oorlog .

Morgen krijgt Dresden haar kerk terug, compleet met de zandstenen koepel, de `stenen klok', de spil van de barokke skyline, door tientallen kunstenaars vereeuwigd. De kerk wordt ingewijd met diensten en orgelconcerten tot diep in de nacht; het begin van een driedaags feest.

Predikant Stephan Fritz (45) zal dan voor het eerst op die vooruitgeschoven post staan in een volle kerk. Als jongetje ging hij met zijn vader naar de ruïne. ,,Dat is nou oorlog, Stephan'', zei zijn vader. Als jonge dertiger was vredesactivist Fritz fel tegen de wederopbouw. ,,Toen de twee Duitse staten één werden, vond ik dat we als Duitsers de wereld moesten laten zien dat we van het verleden hebben geleerd. De ruïne moest als pijnlijke herinnering blijven. Maar ik heb me laten overtuigen.''

Het uitzicht vanaf zijn kansel overtuigt onmiddellijk. Spreekgestoelte en koor worden omsloten door een hoge, ronde zaal met vijf halfronde gaanderijen. Sierlijk slingerende balustrades worden onderbroken door ranke zuilen die uitmonden in grote bogen. Een opera, eerder dan een kerk.

De onderste gaanderij is gesloten. In de zogeheten Betstuben zitten de gelovigen achter kleine raampjes. Op elke hogere gaanderij staan oplopend twee, soms drie rijen kerkbanken. Daar weer achter grote halfronde ramen, met witte roedes verdeeld in kleine vierkantjes. Overal bogen, inhammen, doorkijkjes, trapjes die om een hoek verdwijnen. Een opera ontworpen door M.C. Escher. De kleuren zijn rustig en toch feestelijk. Wit, grijs, zachtroze, lichtblauw, groen, goud. Veel oker, ook. Als de herfstzon binnenvalt ontstaat een honingkleurig waas.

In het middenpad tussen de lichte houten kerkbanken is in de marmeren vloer een koperen stiftje geslagen. Het middelpunt van de kerk. Wie daar de blik omhoog richt, gelooft zijn ogen niet. De kerk heeft niet één, maar twee, koepels. De brede binnenste koepel, versierd met afbeeldingen van vier evangelisten en vier deugden, is in het midden open en biedt uitzicht op de binnenkant van een tweede, smallere koepel. De kerkhemel bestaat daardoor uit vier concentrische ringen, op negentig meter hoogte afgesloten door een blauwe cirkel. Bovenop de onderste koepel kan een koor staan, het gezang daalt dan door het gat af op de gemeente in de diepte.

De nieuwe kerk is een bijna perfecte kopie van de oude. ,,Archeologische reconstructie'', noemt projectleider Eberhard Burger de gevolgde methode. Veertig procent van de nieuwbouw bestaat uit oude bouwmaterialen die werden geborgen uit de ruïne. In de zandsteengevels verraden zwarte vlakken het oude gesteente. Op den duur komt het ijzer in de steen naar de oppervlakte en oxideert. Nu is de kerk nog een geel zandkasteel, over enkele decennia is ze zo zwart als op foto's uit de jaren dertig. De nieuwe materialen werden met oude ambachtelijke technieken bewerkt. De verf voor de allegorieën in de koepel werd met eieren gemengd, de zandsteen met hamer en beitel gevormd. Toch werd moderne techniek niet geschuwd: de koepel werd met stalen ringankers versterkt. De klok van Bähr was wel wereldberoemd, maar niet waterdicht.

Het imposante altaar is een amalgaam van oud en nieuw, een reconstructie op basis van 2.000 oude scherven. De avondmaaltafel aan de voet is oud: een tien centimeter dikke plaat met grove randen, een brokstuk van het origineel. Ook het donkere reliëf met Jezus is oud. Boven het altaar torent het orgel. Het Silbermann-orgel, waarop Bach nog speelde, werd tijdens de brand volledig verwoest, de pijpen smolten en druppelden op het gelaat van Jezus. ,,Een ijverige restaurateur heeft die zilveren tranen weer verwijderd”, zegt Burger. ,,Een foutje.''

Predikant Fritz heeft geen kerkgemeente in de klassieke zin. Tijdens het bombardement verdween de hele wijk rond de Frauenkirche, de wederopbouw van de Neumarkt is pas begonnen. Fritz' publiek zal bestaan uit toeristen en vrienden van de kerk. De wederopbouw – kosten: 178 miljoen – werd voor driekwart gefinancierd met giften, een groot deel afkomstig uit het buitenland. Het vergulde koepelkruis is een geschenk van het Britse koningshuis en werd gesmeed door de zoon van een RAF-piloot die deelnam aan het bombardement. Uit de manende ruïne is een symbool van verzoening gegroeid en de reconstructie van een daverend kunstwerk.