Tanzania lijdt als zondag bloed vloeit in Zanzibar

De goede naam van Tanzania staat zondag op het spel. Hoe eerlijk en vredig gaat het toe bij verkiezingen in het semi-autonome Zanzibar?

Dat de presidents- en parlementsverkiezingen die Tanzania zondag zou houden, gisteren zijn uitgesteld tot 18 december omdat een van de presidentskandidaten is overleden, maakt weinig uit. Het stond al vast dat regeringspartij Chama Cha Mapinduzi (CCM, Partij van de Revolutie) op het vasteland zou winnen. Niemand twijfelde er ook aan dat CCM-veteraan Jakaya Kikwete de nieuwe president zou worden. De CCM is in Tanzania al meer dan veertig jaar aan de macht.

Alle ogen waren gericht op het semi-autonome eilandenrijk van Zanzibar, Pemba en een paar kleinere eilanden. Daar werden de verkiezingen in 1995 en 2000 besmeurd door fraude en geweld. En in Zanzibar gaan de verkiezingen zondag gewoon door.

De relatie tussen het vasteland (ruim 37 miljoen inwoners) en Zanzibar (een miljoen mensen) is al meer dan veertig jaar gespannen. Al sinds Tanganyika en Zanzibar in 1964 samen een unie vormden. Dat was kort nadat ze zich hadden bevrijd van hun koloniale heersers, Tanganyika in 1961 van Groot-Brittannië, Zanzibar in 1963 van de sultan van Oman. Het onafhankelijke sultanaat Zanzibar dat in december 1963 werd gevormd, was geen lang leven beschoren. Al na een maand werd de sultan verjaagd bij een gewapende opstand van overwegend Afrikaanse bewoners. In het voormalige centrum van de slavenhandel hadden Arabieren en Indiërs te lang al de dienst uitgemaakt. Door Zanzibar te laten opgaan in een unie met Tanganyika, verzekerden de nieuwe Afrikaanse heersers zich van de steun van het vasteland.

De tegenstellingen tussen Afrikaanse en Arabische bewoners en tussen tegenstanders en aanhangers van de unie namen alleen maar toe onder het schrikbewind van sjeik Abeid Karume. Veel bewoners van Zanzibar verwijten de inmiddels overleden vader des vaderlands van Tanzania, president Julius Nyerere, nog steeds dat hij die brute alleenheerser nooit op de vingers heeft getikt. In 1972 werd Karume vermoord.

Daarna heeft de CCM, de regeringspartij van de Afrikaanse vastelanders, de oppositie altijd buitenspel gezet, ook na invoering van een meerpartijenstelsel in de begin jaren negentig. Dat kon dankzij de staatsinrichting van de unie. Zanzibar heeft een eigen president en een eigen parlement. Wie de presidentsverkiezingen wint, benoemt in de regering alleen vertegenwoordigers van zijn eigen partij. En de CCM zorgde er wel voor dat ze won, desnoods door te knoeien. Volgens waarnemers kwam de zege in 1995 en 2000 eigenlijk toe aan de oppositiepartij Civic United Front (CUF), de eerste keer nipt, de laatste keer met ruime meerderheid. De verontwaarding over de verkiezingsfraude leidde beide keren tot geweld. Bij een opstand op Pemba vielen in januari 2001 tientallen doden.

Pogingen om een verdere escalatie te voorkomen resulteerden in geheime besprekingen tussen de twee partijen. In 2001 sloten CCM en CUF een vredesakkoord, bekend als `Muafaka'. Om een herhaling van de stembusfraude te vermijden, werd de grondwet gewijzigd en werden de verkiezingsregels aangescherpt. Ook de oppositie mocht voortaan vertegenwoordigers leveren voor de kiescommissie en campagne voeren via radio en tv.

Maar in de aanloop naar de verkiezingen staan de partijen toch weer wantrouwend en onverzoenlijk tegenover elkaar. De oppositie zegt dat de regeringspartij sjoemelt met de kieslijst. Woensdag heeft de kiescommissie nog meer dan 2.000 `spookstemmers' van de kieslijst geschrapt, kiezers die op meerdere plaatsen stonden geregistreerd. De regeringspartij zegt dat de oppositie de eilanden onder Arabische heerschappij wil brengen en op afscheiding aankoerst. Voor dat doel zou ze gewapende milities hebben opgezet.

De Tanzaniaanse president Benjamin Mkapa, die er na twee regeertermijnen mee ophoudt, is er veel aan gelegen om een confrontatie in het toeristenparadijs te verijdelen. Hij heeft geprobeerd te bemiddelen tussen de twee partijen. Hij heeft zelfs de mogelijkheid van een coalitieregering in Zanzibar geopperd. Maar zijn partij telt in Zanzibar nogal wat ,,militante figuren'', bekende hij in het Britse blad Prospect. Ze willen kost wat kost vasthouden aan de macht, zei de president, ook al moeten ze knoeien met de verkiezingen. De oppositie heeft al massademonstraties ,,in Oekraïense stijl'' aangekondigd, als ze opnieuw van een rechtmatige zege wordt beroofd.

President Mkapa weet wat er op het spel staat. ,,Ontwikkelingshulp en buitenlandse investeringen komen in gevaar als de verkiezingen controversieel en niet geloofwaardig zijn'', zei hij onlangs tijdens een bezoek aan Den Haag. De goede naam van Tanzania als een van de meest stabiele landen van Afrika wordt bezoedeld als er bloed vloeit in Zanzibar.