De Alleen Achteraf Voorspelbare

Bob Dylan treedt vanavond op in Ahoy' in Rotterdam. Dylan-fans Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes, die eerder The Beatles, Shakespeare en James Joyce in het Nederlands vertaalden, in dialoog over de carrière van de man met wel acht schijngestalten.

Wat is de betekenis van Bob Dylan voor de huidige generatie? Wat is zijn plaats in het universum, het pandemonium der tijden, met name dat van de andere tijden van nu?

Er is nog steeds oorlog. Er wordt gediscrimineerd bij het leven. In Amsterdam zelfs met medeweten van burgemeester en wethouders. Er wordt gemoord op straat. Huisuitzettingen zijn aan de orde van de dag omdat de mensen de huur niet meer kunnen betalen als hun woning wordt opgeknapt tot luxe appartement. Het lot van de arme immigrant die het land wordt uitgezet en bij terugkeer meteen wordt opgepakt en afgemaakt, terwijl onze minister glundert over de behaalde verwijderquota. Kinderen die worden overreden omdat ze in de dode hoek van een vrachtwagen fietsen, zonder dat er ook maar iets aan gedaan wordt. Een Marokkaan die in een snackbar aan het Mercatorplein overhoop wordt geschoten door de politie omdat hij een beetje raar uit z'n ogen kijkt. Het milieu. Onderwerpen genoeg. Stof zat. Zelfs in Holland.

Maar nou heb je het over de oude Dylan. De jonge Bob. De spreekbuis van een generatie. De protestzanger. Daar heeft hij zelf toch allang afstand van genomen?

Jawel, maar z'n platen niet. Hij was ook helemaal niet de spreekbuis van een generatie, maar wel van alle vernederden en vertrapten, idioten en halfvolwassenen, buitenbeentjes en buitenstaanders, outlaws en zwervers en negers toen ze net slaaf-af waren maar nog geen Afro-Amerikaan en mensen die niet zo goed worden begrepen in het algemeen, zoals hijzelf. Op de låtlista oftewel de setlist van het concert in Stockholm, elf dagen geleden, waarmee deze Europese etappe van de Never Ending Tour van start ging, stond toevallig ook `The Cat's in the Well', waarin hij zingt: The world's being slaughtered and it's such a disgrace. Een nummer uit 1990, van heel onlangs dus.

Hebben we dat al vertaald?

Nee, daar zijn we nog niet, dat is van de recente Dylan. De oude Bob. En die blijft intussen nog steeds zijn protestklassieker `Masters of War' uitvoeren, zoals in Oslo tien dagen geleden. (zingt, rauw, dreigend, gloedvol verontwaardigd:)

Kom krijgsherenvolk

Die de wapenen maken

En het tuig in de lucht

En de bommen der wrake

Je zit verstopt in kantoren

Waant je nergens bespied

Maar al jullie maskers

Misleiden mij niet.

Nog steeds actueel. Dingen die op dit moment gebeuren en helemaal niet archaïsch of zo. En recent en oud zijn ook maar heel betrekkelijke begrippen, zeker als het gaat om Dylan. (zingt, betrekkelijk raadselachtig:)

Halfwrak vooroordeel sprong op

`Dood aan haat!', riep ik uit

Zwart of wit is ons bestaan

Loog ook mijn schedel luid

Ik droomde van de musketiers

Romantisch onderbouwd

Ach, maar ik was een stuk ouder toen

Veel jonger ben ik nou

Dat heb ik eigenlijk nooit beseft, en dat van die musketiers had ik nooit verstaan. Is dat dan een goeie reden om Dylan te vertalen? Dat je eindelijk hoort wat hij eigenlijk zingt? Dat je eindelijk meer hoort dan de refreinregels die iedereen van de tong kan laten rollen als stenen? (zingt, fucking loud, wreed:)

Lang geleden ooit kleedde je je zo mooi

Strooide zwervers fooi uit je lichte kooi,

als vogelvoer

Mensen belden op, met `Pop, pas op,

dat kost je je kop'

Jij vond dat slap geouwehoer

Jij stond steeds klaar met spot

Tot iedereen was opgerot

Nou praat je niet zo vlot

Nou ben je niet zo trots

Als je moet schooien

voor als je wat te eten moet

Gaat het je goed

Gaat het je goed

Geheel en al onterfd

Als een planeet die sterft

Als een kei die zwerft

Yep. En dan hoor je ook dat zijn liefst klinkende liefdesliedjes praktisch stuk voor stuk allemaal helemaal geen liefdesliedjes zijn maar genadeloze afrekeningen in het amoureuze milieu met een Boeddhistische trap na in het aangezicht, opdat de aangesprokene er beter van wordt. Maar haar gezicht nooit meer laat zien. Onder het motto: Kom hier, ga weg. Praat met mij en lamemetrust (zingt, quasi-romantisch, zoetelijk-dodelijk:)

't Is een leeg gevoel van onrust

Dat je niemand aan wil doen

Als jij wat ik nu zeggen wil

Even goed ook zelf kan doen

Jou schijnt het munt toe

Mij is het kop

We lopen beiden te veel morgens en

Duizend mijlen achterop

Ja, en neem nou het liedje waarmee jongens zelfs wel eens meisjes in bed krijgen of vice versa, en dat hoog genoteerd staat in de top drie van mooiste liefdesliedjes aller tijden, net na `Zij gelooft in mij' en `You Don't Bring Me Flowers', ik bedoel `I want you'. Daar komt behalve `I want you' geen lief woord in voor. Het begint al met een schuldige aanspreker die zucht, er lopen een dronken burgemeester en een wenende moeder door het lied en dan wordt er ook nog een fluit afgepakt van een dansend kind in een Oosters pak. (zingt, vrolijk trippelend op de tong:)

Ik wil je, ik wil je

Ik wil je zo erg

Liefje, ik wil je.

Als de Spring Surprise-bonbons van Monty Python: je bijt erop en dan springen er stalen veren dwars door je wangen. Gek, dat je dat niet hoort als je er zomaar naar luistert.

En je hoort het ook niet als die liedjes door anderen worden uitgevoerd. Die missen het venijn, dat er overduidelijk blijkt in te zitten als je weet wat er gezongen wordt. Het zuur. Dylan als de pisbuis van een generatie. Helemaal op de gouden en kwikzilveren platen uit zijn surrealistische-elektrische eerste middenperiode (1965-1966).

Hoeveel Dylans heb je eigenlijk wel?

Ik tel er tot nu toe acht: de protest-folkie, de surrealistische elektricien, de Bijbelse ego-profeet, de zoekende, de middelbare, de reli, de tastende, de histoplasmose overwonnen hebbende oude wijze. In z'n ongrijpbaarheid en vele vermommingen alleen maar te vergelijken met Shakespeare

Maar daar heeft ie allemaal toch ook weer afstand van genomen?

Hoezo afstand van genomen? Ik word daar zo moe van. Hij ging gewoon wat anders doen maar bleef dezelfde. De Cursusleider Je Eigen Glazen Ingooien. De Man die Zijn Schepen Voor Zich Verbrandde. Die naar U toe Komt om te Zeggen `Ga Heen'. Die Zwijgt in een Woestijn van Roependen en Zoekenden. De Alleen Achteraf Voorspelbare. De Kei die Zwerft. De Man die Blij is dat Hij niet Zichzelf is. Het Medium van Eén Vijfenzeventig Hoog. Je kan hem altijd terugvinden in zijn liedjes, hoe geniaal-onbegrijpelijk die soms ook zijn. (zingt, meerduidig dromerig-Wakeaans:)

Duisternis bij middagstond

Dimt zelfs de lepel in je mond

Het lemmet link, de strandbal rond

Dwingt zon en maan onder de grond

Je snapt het niet maar wel terstond

Dat je 't niet eens hoeft te proberen ...

Mooi! Maar daarna werd het allemaal veel spaarzamer. Hij wilde minder woorden gebruiken en het liedje ook minder laten dicteren door het volgende rijmwoord. Elke regel moest het verhaal verder helpen. Maar het bleef even raadselachtig. Het werd zelfs nog raadselachtiger.

Alom op de wachttoren

keek een vorst ver weg

En al het vrouwvolk kwam en ging,

blootsvoets liep een knecht.

Buiten in de verte,

het brullen van een leeuw.

Twee ruiters kwamen nader,

de wind die huilde mee.

Het is gewoon helemaal T.S. Eliot. Huiveringwekkend alledaags. Dit is wat ze bedoelen met de poëzie van de straat. (zingt, lachwekkend alledaags:)

We haalden de was na een poosje weer in

Waarbij we weinig spraken

Er hingen alleen wat ouwe hemden

en een paar broeken

Die niemand aan wilde raken

Mama kwam binnen en pakte een boek

En papa vroeg `Wat heb je daar?'

Iemand anders vroeg

`Wat kan het jou schelen?'

Papa zei `Niks, ik vroeg het maar'

Toen moest de was opnieuw aan de lijn

Opgehangen worden

Het was de dertigste januari

En alles was dik in orde

(bekomen van de schrik) Wat? Judas! Wil jij Bob Dylan vergelijken met een gelauwerde Nobelprijswinnaar?

Zou er eigenlijk een Nederlandse Dylan kunnen bestaan?

Je bedoelt los van de vertalingen?

Ja, los van de vertalingen.

Dan zou hij zich eerst tweehonderd jaar lang moeten onderdompelen in de traditie van de Nederlandse folk, de Nederlandse volksmuziek. Als die al bestaat.

Nounou, `Toen wij van Rotterdam vertrokken', `Bij ons in de Jordaan', Pisuisse, Louis Davids!

Dat is al licht populair. Ik bedoel authentieke volksmuziek, de straatzangers van de straatmadelieven en de schuurbandjes, Texelse zeemansliederen, de smart van het Hollandse platteland, de blues uit Goes. Om die te vinden is al een hele klus. Dan zou je ook een Nederlandse Alan Lomax moeten hebben.

De man die in de jaren dertig naar de katoenplantages en de gevangenissen ging om de liedjes van de plukkers en de bajesklanten op te nemen en zo Leadbelly en Muddy Waters ontdenkte.

Om over de Nederlandse Woody Guthrie maar te zwijgen.

Grote held, voorbeeld en rolmodel voor de jonge Bob. Op z'n gitaar had hij een plakkertje met `This Machine Kills Fascists'. Onze Boertigh Liedboek van Brederode is helaas net iets te lang geleden. Misschien hebben wij onze volksmuziekperiode allang gehad. (zingt, boertigh, op de wijs van `'t Waren twee gebroerders stout':)

Arend Pieter Gijzen, met Mieuwes, Jaap en Leen

En Klaasjen en Kloentjen, die trokken t'zamen heen

1622! Maar wat maakt het eigenlijk uit? Dan adopteren we toch gewoon de Amerikaans-Iers-Joodse traditie. De banjo is een erg Twents instrument met Drentse roots, is je dat wel eens opgevallen? (zingt, zichzelf begeleidend op mondbanjo:)

En Vondel, die ging de steeg in

Met z'n pijpjeskraag en z'n hoed

Praat nu met een Vlaamse

Die zei: ik ken je goed

Ik stuurde toen een boodschap,

Vroeg of ze was gezwicht

Maar het postkantoor is gestolen

En de brievenbus zit dicht

Oh, Mama, is het echt waar nu voorbij

En zit ik weer vast in Meppel

Met die Twentse blues van mij?

Klengelenge Lenge Leng!

Maak je eigen muzikale stamboom zelf, wat maakt het dan uit waar het vandaan komt? Waar het naartoe gaat, dat is de vraag. Dylan stopte een liedje in de jukebox in z'n hoofd en draaide dat constant af, tot de woorden begonnen te veranderen en er een nieuw liedje ontstond. Zo zegt hij zelf dat hij zijn liedjes schreef. Hij had nooit de indruk dat hij origineel was of iets nieuws maakte. Vertelt hij zelf in de documentaire van Scorsese. `Subterranean Homesick Blues' is ontstaan uit `Too Much Monkey Business' van Chuck Berry, `The Times They Are A-Changin' komt van een oude Schotse ballade en `Fourth Time Around' groeide uit het voortdurend mentaal afspelen van `Norwegian Wood'.

Waar John Lennon helemaal paranoïde van werd, omdat hij dacht dat het een afzeiknummer was. (zingt op de melodie van Norwegian Wood, op sitar begeleid door de ventilatieschachten:)

Toen zij zei

`Hou op, je kletst uit je nek'

Riep ik `Ben je doof?'

En zij betimmerde mijn kop,

m'n ogen prikt ze lek

Zei toen `Beloofd is beloofd'

Toen ik wilde opstaan en weggaan

Zei zij: `Niet zo vlug

Iedereen die iets krijgt geeft daarvoor

In ruil ook iets terug.'

Hij ging liedjes schrijven om ze uit te voeren, zegt hij in datzelfde docudrama, die ultieme rock'n'roll-odyssee. Muziek zonder publiek begrijpt hij niet. Voor hem is elke muziek live-muziek. De reproduceerbaarheid van het medium zegt hem niks. De beste uitvoeringen van zijn liedjes staan in elk geval niet op z'n platen, vindt hij zelf.

En helemaal niet op z'n live-platen.

Daarom heeft hij elk concert ook een andere setlist. Alsof het ook echt leuk voor hemzelf blijft.

Dat doet het ook! Leuk voor hem blijven! Ik ben benieuwd welke liedjes de oude tovenaar dit keer uit zijn hoge circushoed tovert.

Anders ik wel. Oh, waar ga je heen, mijn jonge vrind? En waar ga je heen, mijn blauwogig kind? Wij gaan naar Rotterdam om Dylan te zien! In de betonnen bak van de stad die nooit meer wakker werd na het laatste optreden van René Froger.

Bob Dylan in Show & Concert. Don't you dare miss it! Van een concert van Dylan krijgt niemand een programma. Zelfs zijn begeleiders niet.

Hoe zal het ons vergaan in Ci, tweede ring, ingang oost, rij 6? Het antwoord, mijn vriend ... (zingen uit volle duivenborst:)

Hoe vaak een man nieuwe wegen gaat

Voor hij een man heten kan

Hoe vaak de duif over zeeën zweeft

Voor zij in 't zand slapen kan

Ja en hoe vaak de bom over slagvelden suist

Voor men die voor eeuwig bant

Het antwoord, mijn vriend,

verwaait steeds met de wind

Het antwoord verwaait steeds met de wind

Van Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes verschijnt in februari 2006 bij uitgeverij Nijgh en van Ditmar: `Snelweg 61 Herbezocht, Bob Dylan; liedteksten 1962-1972.'