Advocaten krijgen soms te veel ruimte

De strijd tegen de misdaad wordt niet alleen in de rechtszaal gestreden, maar ook in de publiciteit. Openbaar ministerie én advocaten van verdachten proberen hun eigen verhaal voor het voetlicht te krijgen. Zo ook in de spectaculaire zaak rond de Hells Angels.

De eerste publicatie was op 17 oktober. De redactie van de Volkskrant had een tip gekregen en kon daardoor al in de ochtendkrant melden dat duizend agenten 'snachts invallen hadden gedaan in clubhuizen en woningen van Hells Angels. De reportage werd voortgezet via de website, ook met videobeelden – een innovatie in de Nederlandse dagbladwereld.

Overdag was er een persconferentie van het openbaar ministerie. Daar hoorde de verzamelde pers dat er wapens, drugs en grote geldbedragen gevonden waren. De 45 arrestanten werden verdacht van geweld, afpersing, bedreiging en verboden wapenbezit.

Of er sprake is van een criminele organisatie (die hoeft niet samen te vallen met de Hells Angels), weten we nog niet. Enkele dagen na de invallen werden 27 van de 45 arrestanten vrijgelaten. De rechter-commissaris zag onvoldoende reden hen langer vast te houden, waarmee overigens niet gezegd is dat ze niet meer verdacht worden.

Het beeld dat het publiek aan deze eerste ronde overhield, was tweeslachtig. De vele arrestaties leken te wijzen op een grote vangst. Een succesvolle actie dus van het OM. Maar al die vrijlatingen wekten de indruk dat het OM zijn hand had overspeeld.

Die twijfel werd aangewakkerd door de stoet van advocaten die vervolgens door de media trok. Dat is begrijpelijk, want het is hun plicht verdachten te verdedigen. Zij vatten die taak serieus op, niet alleen in de rechtszaal maar ook in de publiciteit. Zeker in dit geval, zeggen advocaten, was het nodig tegenwicht te bieden aan de overmacht van het openbaar ministerie.

Al gauw verschoof de balans. Het OM kon in afwachting van de rechtszaak niet veel zeggen, de advocaten des te meer. Zo kregen we uitvoerig te horen dat bij de Hells Angels in Amsterdam ,,niets illegaals'' was aangetroffen, dat justitie ,,oude koeien uit de sloot haalde'' en dat de zaak voor het OM ,,onhaalbaar'' was.

Ook de rechtsgang werd aangevochten. Verdachten zouden tijdens verhoren ,,emotioneel onder druk gezet'' kunnen worden nu video-opnamen door de kortgedingrechter niet werden toegestaan. Ontlastende verklaringen zouden onder tafel worden geveegd. De aanklachten tegen verdachten zouden voortdurend veranderen. En advocaten werden beperkt in hun vrijheid om inhoudelijk over zaken te spreken.

Zodra het over individuen ging, benadrukten de verdedigers dat in ieder geval hun cliënt niet schuldig kon zijn aan dit of dat vergrijp. Wel aan iets anders? Sorry, advocaten doen geen mededelingen over feiten die hun cliënt schaden. Zo spelen advocaten een nuttige, maar eenzijdige rol.

In vergelijking met andere media heeft NRC Handelsblad deze ingewikkelde zaak tamelijk beknopt verslagen. De mededelingen van het OM en van de advocaten zijn netjes samengevat. Net als andere media interviewde ook deze krant strafrechtgeleerden. De kop boven het stuk luidde: Hells Angels zijn niet zomaar te verbieden. En dat zonder aanhalingstekens, meer als feit dan als mening. Terwijl de motorclub in sommige Amerikaanse staten en enkele Duitse steden toch echt verboden is.

Bij de recente arrestatiegolf gaat het voor een deel om oude zaken, zoals de moorden waarvoor eerder Limburgse Hells Angels werden veroordeeld en mogelijke betrokkenheid bij de zaak Holleeder-Endstra. Daarover heeft deze krant uitvoerig geschreven. Maar het probleem bij journalistiek onderzoek is dat de Hells Angels zichzelf zwijgplicht opleggen, zowel tegenover justitie als tegenover de pers. In het verleden is een verslaggever wel eens door clubadvocaat annex voorlichter Vincent Kraal (ook nu één van de verdedigers) uitgenodigd voor een ontmoeting in het Amsterdamse clubhuis. Maar toen de journalist weigerde een paar duizend gulden te betalen, werd hij door Big Willem van het terrein gejaagd. Collega's van andere media hebben nog vervelender ervaringen. Ze zijn bedreigd of – zoals Barend en Van Dorp – fysiek aangevallen.

Hoeveel ruimte moet de pers advocaten van verdachten bieden in de soms lange periode tussen arrestatie en rechtszaak? Die vraag speelt vooral bij grote strafzaken. Voor tv-programma's is het soms moeilijk maat te houden. Barend & Van Dorp, Nova en Buitenhof zijn tuk op bekende advocaten van bekende verdachten. Hoe vaak hebben we mr. Plasman, de advocaat van de wegens moord op Theo van Gogh veroordeelde Mohammed B., niet op het scherm gezien? Samir A., die wordt verdacht van het beramen van terreurdaden, is dankzij zijn advocaten zoveel in het nieuws dat hij de status van Bekende Nederlander heeft. Dat hij een (foto)journalist heeft geslagen, heeft zijn aantrekkingskracht op de media niet verminderd.

Natuurlijk moet de pers advocaten serieus nemen. Dat gebeurt ook, zoals uit de opsomming hierboven blijkt. Maar de pers slaat soms door naar de andere kant. Als Het Parool op gezag van een advocaat in een vette kop meldt dat ,,Angel Unu bezorgd [is] om [de] rechtsstaat'', slaat de balans door.

Hopelijk weten de lezers zo'n artikel te relativeren op basis van informatie elders in de krant. Maar het voorbeeld illustreert dat sommige uitspraken van advocaten schreeuwen om context.

Piet Hagen, oud-hoofdredacteur van `De Journalist', blikt eens in de veertien dagen kritisch terug op de berichtgeving in NRC Handelsblad. Alle eerdere bijdragen op www.nrc.nl/krantachteraf