Adequaat tot op het laatste schroefje?

Wat is er precies gebeurd bij de brand op Schiphol? Is er adequaat gereageerd door bewakers en de brandweer? Er wordt veel gesuggereerd, maar er is nog weinig bekend.

Minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie, VVD) zei gisteren dat de hulpdiensten bij de brand in het detentiecentrum adequaat hebben gehandeld. Maar is dat juist?

Onderzoek van de Onderzoeksraad voor veiligheid, en enkele andere onderzoeken, moeten deze vraag gaan beantwoorden. Justitie beantwoordt tot deze onderzoeken gereed zijn, geen vragen meer over de feiten en omstandigheden van de brand.

Een belangrijke vraag die nog open ligt is of de gemeente Haarlemmermeer en de brandweer op juiste gronden het detentiecentrum een gebruiksvergunning hebben verleend en of alle aanbevelingen zijn opgevolgd van onder meer het Nederlands Instituut voor Brandweer en Rampenbestrijding (NIBRA). Dit instituut maakte een rapport na een brand in vleugel C van het detentiecentrum op 30 november 2002. Dit was nog voordat het centrum in gebruik was genomen. Er vielen toen geen slachtoffers.

Het NIBRA vond dat de cellen goed brandwerend ten opzichte van elkaar moesten worden gemaakt. Bij brand in een cel zou de eerste dertig minuten het vuur niet mogen overslaan naar een andere cel. Elke cel zou een brandmelder moeten hebben. Bewakers zouden in staat moeten zijn binnen vijf minuten cellen bij de brand te ontruimen.

Plaatsvervangend commandant R. Wevers van de brandweer Haarlemmermeer zei gisteren dat de aanbevelingen van het NIBRA ,,misschien niet tot op laatste boutje en schroefje'' zijn opgevolgd. Hij gaf gisteren namens de gemeente en de brandweer kort weer hoe de verlening van de vergunning is verlopen. Nadat het NIBRA aanbevelingen had gedaan kreeg de Rijksgebouwendienst een brief om deze op te volgen. Dat zou zijn gebeurd. In april 2003 verleende de gemeente voor een deel van een complex een gebruiksvergunning.

In september 2003 verscheen opnieuw een onderzoeksrapport over het detentiecentrum, ditmaal van de Commissie toezicht detentieplannen Koninklijke Marechaussee. Volgens voorzitter J. Siepel concludeerde de commissie na vijf bezoeken dat het cellencomplex brandgevaarlijk was. Het ontbrak aan een ontruimingplan en een centrale deurontgrendeling. Bovendien waren tot dat moment nog nooit brandoefeningen gehouden.

,,Ik betwijfel of er na september 2003 wél is geoefend'', zegt Siepel, verwijzend naar het vraaggesprek in Nova gisteravond met een anonieme bewaker van het detentiecentrum. De man, die al een paar jaar op Schiphol werkt, zei: ,,Er is nooit een rampenoefening geweest.'' De bewaker zei ook niet te hebben geweten dat bij brandalarm onmiddellijk cellen moeten worden ontruimd. De Amsterdamse brandweercommandant K. te Boekhorst, tevens regionaal commandant, zei gisteren dat zijn korps bij de Bijlmerbajes geregeld heeft geoefend. Of de brandweer Haarlemmermeer heeft geoefend, zei hij niet te weten. De gemeente kon hier vanmorgen geen duidelijkheid over verschaffen.

Brandweercommandant Wevers zei gisteren dat Justitie in december 2003 de vergunning kreeg om de laatst gebouwde vleugels in gebruik te nemen. Na hercontroles kreeg Justitie begin dit jaar een aanschrijving om verbeteringen uit te voeren. Volgens Wevers ging het niet om belangrijke zaken, maar bijvoorbeeld om defecte nooduitganglampjes. In februari en in september van dit jaar hield de brandweer reguliere `hercontroles'. ,,Alles was in orde'', aldus Wevers.

Andere vragen die nog open liggen is of bewakers in het centrum adequaat hebben gereageerd en of de brandweer op tijd was. Advocaat G. Roethof hoorde van zijn cliënten dat tussen het moment alarm werd geslagen en het moment dat ze werden bevrijd zeker een half uur heeft gezeten.

Dan is de vraag hoeveel personeel in het complex aanwezig was en of deze mensen goed waren opgeleid. Justitie maakt voor de bewaking gebruik van medewerkers van het internationale beveiligingsbedrijf Securicor, groot in waardetransport. Volgens AbvaKabo-bestuurder J.W. Dieten waren in de uitgebrande vleugel drie bewakers verantwoordelijk voor 43 gedetineerden. ,,Ik weet niet zeker of er twee particuliere bewakers en één vaste aanwezig waren ten tijde van de brand, maar dat zou zeker geen ongewone situatie zijn.''

De vraag die er voor de vakbond toe doet, is of de Securicor-mensen volwaardig deel uitmaken van het vaste bewakingsteam. Dieten: ,,Justitie heeft de afgelopen jaren het gevangenispersoneel flink uitgebreid. Helaas niet met goed opgeleid, vast personeel, maar vooral met particuliere bewakers. Dat was in het kader van de Tijdelijke Directie Bijzondere Voorzieningen. Deze waren bedoeld voor noodgevallen, maar dreigen nu structureel te worden.'' De vakbond heeft bij Justitie bezwaar gemaakt tegen het structureel gebruik van particuliere beveiligers.

Volgens minister Donner (Justitie, CDA) waren ten tijde van de brand in totaal negen toezichthouders op het hele cellencomplex aanwezig: zeven in dienst van Justitie, twee van Securicor. Allen hebben volgens hem een relevante basisopleiding gevolgd. Bovendien waren er rond middernacht nog vier werknemers van de marechaussee aanwezig op het terrein.