Raakt Jörg Haider zijn speelgoed kwijt?

Zes jaar geleden zorgde de opkomst van de rechtse Oostenrijkse politicus Jörg Haider nog voor een Europese rel. Nu dreigt hij met zijn nieuwe partij BZÖ te worden verplettered tussen de conservatieve ÖVP en de radicaal-rechtse FPÖ.

,,Voor het voorbereiden van een begrafenis is het te vroeg'', zegt de één. ,,We zijn in geen geval dood'', zegt de ander. Misschien, maar van groot optimisme getuigen deze uitspraken door leden van het rechts-populistische verbond voor de toekomst van Oostenrijk niet. Het in april van dit jaar door de rechtse politicus Jörg Haider opgerichte Bündnis Zukunft Österreich (BZÖ) heeft dan ook weinig reden voor optimisme, nadat het afgelopen weekeinde bij verkiezingen in Wenen werd weggevaagd en net iets meer dan één procent van de stemmen heeft behaald.

Haiders nieuwe partij is nog maar een schim van zijn FPÖ in de hoogtijdagen in 1999. Toen behaalde Haider bij de parlementsverkiezingen een kwart van de stemmen. Oostenrijk riep een diplomatieke boycot van de Europese Unie over zich af, door de FPÖ in een regeringscoalitie op te nemen, weliswaar zonder Haider zelf. Sindsdien ging het bergafwaarts met de FPÖ. Lokaal, regionaal, landelijk en Europees was het nederlaag op nederlaag.

Critici binnen de FPÖ meenden dat de partij sinds haar regeringsdeelname het venijn was kwijtgeraakt. Met gematigde standpunten, vooral ten aanzien van `vreemdelingen', zouden extreem-rechtse kiezers, de traditionele achterban van de FPÖ, van de partij zijn vervreemd. Ook de typisch populistische kritiek op de Altparteien, de oude politiek, waaraan Haider veel van zijn succes te danken had, verstomde toen de FPÖ zelf het pluche ontdekte.

Heinz-Christian Strache, van de Weense afdeling van de FPÖ, probeerde met een groep jonge FPÖ'ers een coup te plegen. In het begin deed hij dat met stilzwijgende goedkeuring van Haider. Het leidde tot de vervanging van de complete partijtop. Maar daarna verloor Haider de greep op deze radicale groep. Er ontstond een veenbrand die zelfs hij niet onder controle wist te krijgen. ,,De oude Freiheitlichen zullen verdwijnen'', zei Haider daarom in maart van dit jaar. Als het aan hem lag, moest Europarlementariër Andreas Mölzer vertrekken die tegen een resolutie stemde waarin antisemitisme veroordeeld werd. En ook Heinz-Christian Strache die in Wenen een felle campagne voerde tegen buitenlanders, diende het veld te ruimen.

Toen beiden weigerden te gaan, besloot Haider in april zelf maar de FPÖ te verlaten. Hij richtte het BZÖ op in de veronderstelling dat de oude partij hem wel zou volgen. Dat bleek een ernstige misrekening. De FPÖ bleef niet ontredderd achter. Haiders nieuwe BZÖ – zonder mandaat van de kiezers – kampt met een gebrek aan legitimiteit, waardoor ook de conservatieve regering van bondskanselier Wolfgang Schüssel een legitimiteitsprobleem heeft. ,,Kanselier Schüssel regeert zonder het volk, tegen het volk'', herhaalde een sociaal-democraat gisteren nog maar eens op de Oostenrijkse tv.

De gevolgen van Haiders verkeerde inschatting zijn afgelopen weekeinde zichtbaar geworden in Wenen. De FPÖ behaalde onder leiding van Strache maar liefst vijftien procent (nog steeds veel minder dan Haider in zijn glorietijd, maar meer dan de opiniepeilingen voorspelden) van de stemmen. Strache's campagne, met leuzen als `Duits in plaats van `niet verstaan'' en `Pummerin statt Muezzin' (Pummerin is de naam van de grote klok van de Weense Stephansdom, Muezzin een moslimgeestelijke) bleek aan te slaan.

Volgens de `oude' FPÖ moet Haiders club het bijltje erbij neergooien. De door het BZÖ ,,geroofde'' FPÖ-zetels moeten worden teruggegeven. En leden die Haider hebben gevolgd, hoeven volgens Strache niet te rekenen op een warme ontvangst bij terugkeer in de FPÖ. Strache wil bovendien bij de parlementsverkiezingen van volgend jaar ook landelijk meedoen en mikt op tien procent van de stemmen, en op een comfortabele plek in de oppositie.

Haider dreigt bekneld te raken tussen de conservatieve ÖVP van bondskanselier Schüssel en de radicaal-rechtse FPÖ van Strache. Volgens Haider, gisteren in een `verklaring van Karinthië', wil zijn BZÖ verantwoordelijkheid nemen voor het land, terwijl de FPÖ alleen maar wil ,,verhinderen en vernielen''. Dat klinkt wel heel erg als de oude partijen die Haider in het verleden bestreed.

Commentatoren voorspellen dat de verkiezingen in 2006 in het teken zullen staan van xenofobie. Peter Wesenthaler, een vriend van Haider, zei begin deze week in Der Standard: ,,We mogen het thema buitenlanders niet aan Strache overlaten. Ik heb nooit begrepen waarom het BZÖ niet nadrukkelijker zegt dat het [als regeringspartij] alles wat Strache slechts kan vragen in beleid heeft omgezet. Zoals een strenge asielwetgeving.'' Haider voegde daar gisteren aan toe: ,,Ik heb de idealen en oplossingen in mijn hoofd, hij [Strache] draagt de haat in zijn hart.''

Bondskanselier Schüssel heeft reden om zich zorgen te maken. Zijn regering zit opgezadeld met een verzwakte en zwalkende coalitiepartner. ,,Uit angst voor de dood gaan we nu geen zelfmoord plegen'', zei ÖVP-voorzitter Andreas Khol gisteren op de televisie. Door Haider zelf zal de regering niet gehinderd worden. Hij kondigde gisteren aan niet in de landelijke politiek terug te willen keren, maar vanuit zijn bastion in Karinthië het BZÖ te willen versterken. Sommige analisten sluiten echter niet uit dat hij er helemaal mee stopt. ,,Er kan wel eens een moment komen, dat hij zegt: `ik heb er genoeg van''', aldus Erich Fröschl van het Karl-Renner Instituut tegen het persbureau Reuters. ,,Als een kind dat boos zijn speelgoedje weggooit.''