Dromen staan midden in het leven

Bij de Surinaamse indianen markeren dromen belangrijke overgangen in het leven: dood, geboorte, menopause. Antropoloog Elizabeth Mohkamsing-den Boer schreef een proefschrift over die dromen.

In onze nuchtere westerse wereld onthouden veel mensen hun dromen niet eens. Maar er zijn genoeg culturen waarin dromen integraal onderdeel uitmaken van het dagelijks leven. Bij de Aborigines in Australië bijvoorbeeld, waar dromen worden gezien als direct contact met de voorouders, als boodschappen die daarom absoluut niet genegeerd mogen worden. En in de inheemse, indiaanse culturen van Suriname helpen dromen bij de emotionele en sociale verwerking van belangrijke veranderingen, zoals geboorte en dood, seksueel ontwaken of de menopause, ontdekte cultureel antropoloog Elizabeth Mohkamsing-den Boer. Afgelopen maandag promoveerde ze aan de Radboud Universiteit in Nijmegen op haar proefschrift Dreams and Transitions. The Royal Road to Surinamese and Australian Indigenous Society.

Oorspronkelijk wilde ze zich beperken tot de internationaal befaamde dromen van de Aborigines, waarnaar ze ook tijdens haar studie al literatuuronderzoek had verricht. Maar het lukte haar niet om in Noord-Australië veldwerk te verrichten. ,,Het delen van dromen is daar een groot taboe'', vertelt ze. ,,Dromen worden er gezien als heilig en geheim. Bovendien buitelen de onderzoekers in dat gebied al over elkaar heen, met name linguïsten die alle verschillende talen in kaart brengen. En Australië geeft de voorkeur aan Australische onderzoekers.''

Dus breidde ze haar onderzoek uit naar de Arawak en de Kari'na, inheemse stammen aan de noordkust van Suriname. ,,Die hebben dezelfde structuur van kosmologie en religie als in Australië. In het jodendom, het christendom en de islam wordt ervan uitgegaan dat de wereld uit het niets geschapen is, maar bij deze stammen is er sprake van een mythische voorouder die de wereld schept op basis van iets wat er al is. Alles wat leeft, heeft een stukje van die voorouder in zich. Dat betekent dat je je voor de communicatie met het goddelijke niet naar buiten hoeft te richten, zoals in jodendom, christendom en islam. Je kunt het goddelijke in jezelf en je omgeving zoeken – bijvoorbeeld in je dromen.''

Mohsamking-den Boer ging voor haar onderzoek tweemaal naar Suriname, in 2001 en 2004. Ze reisde er alle dorpjes in het kustgebied af. Korte bezoekjes waren het, van twee, drie dagen. ,,Ik moest het vertrouwen van de mensen zien te winnen. In het begin was ik een vreemdeling. `We dromen niet', zeiden de mensen. `En als we al dromen hebben, onthouden we ze niet. En als we ze al onthouden, vertellen we ze je niet.' Maar ik kwam steeds terug – terugkomen is belangrijk, dat schept een vertrouwensband. Toen begonnen de mensen te praten. Eerst oudere vrouwen, later ook oudere mannen en zelfs kinderen.''

Ze verzamelde tientallen dromen. De collectie bevestigde over het algemeen het beeld dat ze uit haar Australische literatuuronderzoek had opgedaan: dat dromen overgangen in het leven faciliteren – rêves de passage, noemt Mohkamsing-den Boer zulke dromen dan ook, transitionele dromen. Vaak gaan ze over geboorte en dood, maar vrouwen dromen ook over de menopause, en één vrouw had bijvoorbeeld een reeks dromen over haar voornemen zich tot `piyai', religieus specialist, te laten initialiseren. De manier waarop mensen over hun dromen nadenken en praten, helpt hen bij de emotionele verwerking van de verandering. `Dromen bereiden je emoties voor', noemden veel van de ondervraagden dat. Of westerse mensen ook meer gaan dromen bij ingrijpende gebeurtenissen of veranderingen, heeft ze niet onderzocht, zegt ze. ,,Maar sinds ik dit onderzoek doe, vertellen wel heel veel mensen mij hun dromen, ik heb de prachtigste verhalen gehoord. En inderdaad, het zou best kunnen.''

Opvallend is dat een aantal mensen in haar Surinaamse onderzoek dromen over familieleden vertelde, vaak ouders, die zouden sterven, wat vervolgens uitkwam. ,,Zulke voorspellende dromen waren niet de focus van mijn onderzoek'', zegt Mohkamsing-den Boer. ,,Ik sta er een beetje ambivalent tegenover. Aan de ene kant kun je de dood van je ouders soms misschien zien aankomen. Anderzijds droomden mensen ook weleens dingen waarvan ik dacht: hoe kun je dat weten? Dat kunnen toevalstreffers zijn; daar zou een grootschalig onderzoek naar voorspellende dromen in deze cultuur licht op moeten werpen.''

De antropoloog heeft in haar proefschrift tabellen met droomsymboliek opgenomen, maar het is niet zo dat mensen daarin kunnen opzoeken wat een droom betekent, benadrukt ze. ,,Het is specifiek voor deze cultuur. Als mensen over een nieuwe hut met een palmendak dromen, betekent dat vaak ook dat er een familielid zal overlijden, maar als ik dat droom, betekent het misschien dat ik op vakantie wil naar Hawaii. En zelfs binnen de cultuur is er nog ruimte voor interpretatie. Je weet zelf het beste wat je droom betekent, zeggen de mensen.''

Mohkamsing-den Boer woont inmiddels zelf in Suriname. Ze wil meer schrijven over het wereldbeeld van de Kari'na. Ze moet snel zijn. ,,Ik schat dat de hele inheemse bevolking van Suriname nog maar uit 8.000 mensen bestaat.''