`Armoede ouderen wordt een groot probleem'

De Europapagina zal maandelijks aandacht besteden aan de zoektocht naar een nieuw Europees sociaal-economisch model. In het Zaterdags Bijvoegsel van vorige week stond een inleidend rondetafelgesprek. Vandaag: Groot-Brittannië.

In de aanloop naar de Europese top over globalisering en de verzorgingsstaat, vandaag in Hampton Court, bejubelden de Britse premier Tony Blair en minister van Financiën Gordon Brown de zegeningen van hun economische beleid. Een open en flexibele arbeidsmarkt, een lage werkloosheid, een dynamische economie die kan concurreren met de wereld, mét behoud van een goed sociaal vangnet. Kortom, een veel succesvollere economie dan die van Frankrijk of Duitsland.

Zo luidt althans de theorie. Maar professor Tony Atkinson, econoom uit Oxford, maakt korte metten met deze zonnige voorstelling van zaken. ,,Het is allemaal retoriek'', zegt hij in zijn kamer op het NIAS in Wassenaar, waar prominente wetenschappers in staat worden gesteld enige maanden rustig te studeren. ,,Ik vind het altijd grappig te horen hoe premier Blair hamert op dat concurrentievermogen. Groot-Brittannië maakte een paar weken geleden een record handelstekort bekend, terwijl Duitsland de grootste exporteur ter wereld is. Met andere woorden: de Britse uitvoersector is niet concurrerend en de Duitse wel.''

Maar de Britse werkloosheid is toch veel lager dan die op het Europese continent?

,,De Britse arbeidsmarkt is inderdaad heel flexibel en de werkloosheid is naar Europese begrippen laag. Dat komt omdat de regering de laatste jaren veel heeft geïnvesteerd in de publieke sector. De landen uit de eurozone mogen zo'n los fiscaal beleid niet voeren. Ze worden in toom gehouden door de Europese Centrale Bank met zijn strenge begrotingsregels. De Britten volgen gewoon een macro-economisch beleid volgens de principes van de econoom John Maynard Keynes, die leerde dat de regering de economie in magere tijden moet stimuleren met extra uitgaven.''

Minister Brown is dus gewoon een ouderwetse Keynesiaan?

,,Zeker, al zou hij het zelf nooit toegeven. De regering heeft enorm geïnvesteerd in de infrastructuur, ziekenhuizen en scholen. Dat was hoog nodig. Met die investeringen heeft de regering het vertrouwen van de consumenten vastgehouden, waardoor de vraag in de Britse economie hoog bleef – anders dan in bij voorbeeld Duitsland.''

De Britse industrie brokkelt steeds verder af. Baart dat u geen zorgen?

,,Nog maar 15 tot 20 procent van het Britse nationaal inkomen wordt verdiend in de industrie, in Duitsland is dat nog 45 procent. Dat baart me geen zorgen. Fysieke productie is niet het enige waardevolle in een economie. Groot-Brittannië is succesvol in de financiële dienstverlening, advertenties, software design, mode en muziek. Wel kun je je afvragen of we niet te afhankelijk worden van China als leverancier. Nu zijn de politieke betrekkingen goed, maar dat kan veranderen en wie levert dan onze video's en al die andere dingen?''

Wat beschouwt u als een zwakke schakel in de Britse economie?

,,Het pensioenstelsel. De staat levert nog maar een heel geringe bijdrage aan de pensioenen, van 15 tot 20 procent. Alleen ambtenaren en academici kunnen nog rekenen op een volledig staatspensioen. De meeste mensen moeten zich particulier bijverzekeren. Maar in Engeland groeit de armoede onder ouderen snel en dat wordt een groot probleem. Nadeel van dit systeem is ook dat de overheid de controle over de pensioenen kwijt is, die ligt bij de werkgevers.''

Waarom pakt de regering het zo aan?

,,Het is heel goedkoop voor de overheid. Maar dat is ook misleidend, want men verwacht dat ruim de helft van de ouderen, die zich slecht hebben bijverzekerd, toch zal moeten terugvallen op een veiligheidsnet van de overheid.''

Hoe staat het met de Britse sociale zekerheid?

,,Verrassend genoeg is Brown trots op een beleid, dat rechtstreeks voortbouwt op Margaret Thatcher. Zo geeft hij belastingvoordelen aan werkende families. En Thatcher heeft de Engelse vakbonden vernietigd, maar dat bergt gevaren in zich. Vakbonden behartigden inderdaad vaak beperkte groepsbelangen, maar ze vertegenwoordigden wél het collectieve belang.

,,In Engeland is het gevoel verdwenen dat je een goede werkgever moet zijn. De negatieve kant van die flexibiliteit is dat in het bedrijfsleven het verantwoordelijkheidsgevoel is verdwenen. Efficiëntie is een heel beperkt begrip. Je kunt niet volstaan met de vraag: wat wil ik deze persoon vandaag laten doen? De vraag blijft: wat zal in de toekomst, als bijvoorbeeld inflatie weer een probleem wordt, beter werken? Een flexibele arbeidsmarkt naar Britse snit zonder bonden of een regering die in samenspraak met de bonden tot loonmatiging besluit, zoals in Nederland?''

Blair en de zijnen waarschuwen steeds dat de productie vanuit Europa naar goedkope landen verschuift. Hoe ernstig is dat gevaar volgens u?

,,Uit de cijfers blijkt dat dat reuze meevalt. Kijk naar de Duitse export, die blijft heel hoog. Soms wordt dienstverlening verplaatst, maar soms keert ze ook weer terug, omdat zo'n goedkoop call centre in India bijvoorbeeld toch niet goed werkt. Een ding is duidelijk: qua loon kunnen we natuurlijk niet concurreren met een land als China. Dan zouden we de hele verzorgingsstaat in Europa volledig moeten aanpassen en dat is niet realistisch.''

Maar kunnen de Britse en de Europese economieën dan concurrerend blijven?

,,Zo'n verschuiving is van alle tijden. Vroeger hadden wij een grote scheepsbouw en textielindustrie. Die zijn vertrokken naar Zuid-Korea en elders. De situatie is nu niet dramatischer dan vroeger. Ik heb de werkgelegenheid in Engeland eens bekeken van de jaren '50 tot '90. De veranderingen waren het grootst in de jaren '50 en '60, toen de mijnbouw verdween en de landbouw heel ingrijpend werd aangepakt.''

Heeft de verzorgingsstaat zijn beste tijd niet gehad, omdat ze te duur is, te inflexibel?

,,Elke verzorgingsstaat móet veranderen, omdat de maatschappij verandert. Ons hele patroon van werken verandert. In het huidige systeem zijn er enkele verkeerde prikkels die mensen ervan weerhouden werk te zoeken of een bedrijf op te zetten. Dat moet je dus slimmer aanpakken. Neem de vroege pensionering. Dat leek lange tijd handig, maar inmiddels wordt het beter geacht mensen langer aan het werk te houden. Dan moet je positieve prikkels bedenken om mensen door te laten werken. Geef mensen die doorwerken bijvoorbeeld proportioneel meer pensioenrechten. Sociale zekerheid is een positieve boodschap: het biedt mensen zekerheden in een onzekere wereld.''

De sociale ongelijkheid is onder Blair niet verminderd. Voor een goede opleiding moet je naar een dure particuliere school.

,,Je wilt mensen niet opleiden op basis van het geld van hun ouders, maar op basis van capaciteiten. Men spreekt steeds van sociale uitsluiting aan de onderkant, maar er is ook een vrijwillige sociale uitsluiting aan de top: privéscholen voor een groep bevoorrechte mensen, die achter hekken wonen, met een eigen politiedienst en eigen gezondheidszorg.Engeland kent een veel sterkere groei van het aantal rijken dan Nederland. Hun rol is nu groter dan in de jaren '30, ze hebben politieke invloed, kopen voetbalclubs. Ralf Dahrendorf zei laatst dat elke maatschappij ongelijkheid genereert, maar het moet niet uitstijgen boven een bepaald niveau, want dan houdt een maatschappij op een maatschappij te zijn.''