Estse katholieken: tweede bisschop sinds 500 jaar

Vrouwen in Tallinn kijken opeens dromerig uit hun ogen als Philippe Jourdan ter sprake komt. De knappe Fransman moet er desgevraagd een beetje om lachen. ,,In het land van de blinden is éénoog koning'', zegt hij. ,,Geestelijken in Estland zijn doorgaans stokoud. Ik val met mijn 45 jaar al snel op.''

Jourdan werd vorige maand gewijd tot katholiek bisschop van Estland, een opmerkelijke gebeurtenis in een land met veel ongelovigen: 80 procent van de Esten is niet aangesloten bij een kerk, de resterende 20 procent is hoofdzakelijk lutheraan, maar bepaald niet fanatiek meer. De Russische minderheid is orthodox. Katholieken zijn er nauwelijks: zesduizend op een bevolking van 1,3 miljoen. Tallinn heeft maar twee, meestal lege katholieke kerken. Jourdan is de herder van een piepkleine kudde.

De Fransman is de tweede katholieke bisschop sinds de lutherse Reformatie in de zestiende eeuw, toen katholieke priesters het land uit werden gegooid. Zijn voorganger, de Duitser Eduard Profittlich, die in 1936 gewijd werd, stierf in 1942 in een Sovjet-kamp en zal binnenkort zalig worden verklaard, de eerste stap op weg naar een heiligverklaring. Na de komst van het communisme en de Sovjets werd het huis van de pauselijke nuntius in Tallinn genationaliseerd. Maar nu is Rome weer terug. Met een jonge bisschop en een oeroude missie.

,,Deze samenleving verkeert in crisis'', zegt Jourdan. Hij legt uit: de Esten zijn sinds de val van het communisme koopzieke materialisten geworden. Volgens statistieken loopt driekwart van de huwelijken na drie jaar stuk. Het drugsgebruik onder jongeren is alarmerend, evenals de snelle verspreiding van hiv, het virus dat aids veroorzaakt. Het is voor Jourdan glashelder: het familieconcept moet razendsnel in ere worden hersteld. En de katholieke kerk wil daarbij een rol gaan spelen.

,,Er zijn bovengemiddeld veel éénoudergezinnen in Estland: ik hoorde laatst over een klas van 24 kinderen, waarin één kind geen gescheiden ouders had'', zegt Jourdan, die zelf uit een ongebroken gezin komt en twee broers heeft, van wie er een onlangs ook tot priester is gewijd. ,,We moeten mensen laten zien dat de mogelijkheid van trouw bestaat.''

De ontkerkelijking in Estland kreeg onder het communisme een sterke impuls, maar begon volgens Jourdan al veel eerder. De Esten hebben van oudsher een moeizame relatie met het christelijke geloof. De Baltische regio's, waar heidense riten langer standhielden dan elders in Europa, waren in de Middeleeuwen missiegebied van kruisridders, zoals de Broederschap van het Zwaard en later de Teutoonse Orde. De kerstening van de volkstammen gebeurde niet altijd zachtzinnig. De Pruisen werden in het kader van de kerstening zelfs uitgeroeid. ,,De Esten associëren religie met overheersing, met het zwaard en het vuur'', zegt Jourdan. ,,Ik krijg nu in feite een kans om te laten zien dat het ook anders kan.''

Net als in Letland en Litouwen overleven sommige in het heidendom gewortelde riten in Estland tot op de dag van vandaag, zoals het midzomerfeest, tijdens de kortste nacht van het jaar, in juni. De kwade krachten worden dan met zang en dans (en alcohol) verdreven. Wie rijk wil worden stopt een munt in z'n schoen en loopt de rivier in. Wie ziek is rolt zich door de ochtenddauw, waaraan magische medicinale krachten worden toegeschreven.

Jourdan kent de gebruiken, maar verzet zich tegen het predikaat `heidens'. ,,Het midzomerfeest is helemaal christelijk geworden. Het heet nu het feest van de Heilige Jan. Er bestaat in Estland nog een soort cultus van Tara, waarin de aarde centraal staat, maar dat zie ik toch vooral als een speeltje van Estse intellectuelen. In Frankrijk zie je iets soortgelijks. Daar heb je tegenwoordig druïdebijeenkomsten.''

Dat Estland na de val van het communisme in 1991 niet meteen een katholieke bisschop kreeg had een praktische reden: er waren in Estland zelf geen kandidaten voorhanden. Anno 2005 zijn er wereldwijd nog maar drie Estse priesters, van wie er twee in Canada en Duitsland zitten. Buitenlandse priesters spraken geen Ests, een ingewikkelde taal, verwant aan het Fins en het Hongaars. Jourdan, die lid is van de zeer conservatieve katholieke beweging Opus Dei, werd negen jaar geleden naar Estland gestuurd met de opdracht zich de taal machtig te maken. En volgens de Esten spreekt hij hun taal heel goed. Inmiddels is de bisschop geregeld te gast bij Estse tv-programma's.

Jourdan, die een ingenieursopleiding deed voordat hij zich geroepen voelde om priester te worden, spreekt naast zijn moedertaal ook Russisch, Spaans, Engels, Italiaans en Duits.

Volgens bisschop Jourdan groeit de belangstelling voor het katholieke geloof in Estland, zij het druppelsgewijs. Zijn catechismuslessen worden elke week gevolgd door tientallen belangstellenden, die vaak niet gedoopt zijn of nog nooit een kruisteken hebben gemaakt. ,,Ik probeer natuurlijk te achterhalen of de motieven van mensen oprecht zijn'', zegt Jourdan. ,,Maar soms zeg ik: u zoekt iets anders dan het doopsel. U heeft psychologische hulp nodig.''