Te anekdotisch werk van Acconci

Vito Acconci (New York, 1940) is een van Amerika's bekendste beeldende kunstenaars. Hij beschouwt zichzelf echter niet als beeldend kunstenaar, maar als ontwerper en architect. Sinds eind jaren tachtig werkt hij onder de naam Vito Hannibal Acconci Studio.

Het Stedelijk Museum heeft een grote overzichtstentoonstelling aan zijn werk gewijd, van vroege tekstwerken en performances, tot recente architectuurontwerpen en projecten voor de openbare ruimte. Acconci Studio ontwikkelde speciaal voor deze tentoonstelling Film Rooms, waarin impressies worden getoond van ontwerpen. En er zijn Audio Stations waar de bezoeker kan luisteren naar Acconci's gesproken tekstwerken uit de jaren zestig en zeventig.

Acconci kwam in 1964 als schrijver-in-wording naar New York en zocht aansluiting bij de kunstwereld omdat die, zoals hij het noemt, een `non-gebied' was: alles kon er deel van uitmaken. Hij voelde zich aangetrokken door het bevrijdingselan waarmee jonge kunstenaars de kunst van haar voetstuk haalde. Kunst was in hun optiek niet iets verhevens of buitengewoons, maar moest deel uitmaken van het leven van alledag. Een vergelijkbare tendens speelde zich tegelijkertijd in Europa af met de Fluxusbeweging.

Acconci is geen beeldend kunstenaar omdat hij, zoals hij in interviews zegt, niet van fysieke objecten houdt. Je kan niets met een kunstwerk dóen. De tentoonstelling laat dit ook zien: dit werk is niet beeldend, Acconci schept geen beelden die in visueel opzicht boeiend zijn. Zijn werk gaat niet over kijken, maar over doen, over interactie tussen mensen, en over de vraag hoe de kunstenaar/architect kan ingrijpen in de openbare ruimte.

De eerste stap naar de `echte' ruimte zette Acconci toen hij zich realiseerde dat zijn gedichten in feite ruimtelijke werken op papier waren. Ze bestaan bijvoorbeeld uit woorden, verspreid over het blad, die naar de `ruimte' van het papier verwijzen, zoals `hier', `daar', `daar naar toe'. Acconci zette vervolgens de stap van het blad papier naar de straat. Zo volgde een periode van performances die hem tot de toonaangevende performancekunstenaar van zijn generatie maakten. In Following Piece volgde Acconci gedurende 23 dagen willekeurige voorbijgangers totdat ze in hun huis of kantoor verdwenen. Het was het begin van een aftasten van de grenzen tussen openbare ruimte en privéleven. Een van zijn beroemdste performances is Seedbed, in de Sonnabend Gallery in New York. Hij kroop onder de houten vloer van de galerie, en gaf zich over aan seksuele fantasieën over de voetstappen van de bezoekers boven hem. Hij masturbeerde van de ochtend tot de avond, duidelijk hoorbaar voor de bezoekers, die hij ook aansprak: ,,Ik doe dit voor jou ...''

Het verlangen om ontmoetingsplekken te creëren, en om de spanning tussen intimiteit en openbaarheid op te voeren, leidde Acconci naar de architectuur. Op de tentoonstelling zijn tal van futuristisch aandoende ontwerpen te zien: veel bollen en ovalen, en lichte, open structuren. Nog niet veel ontwerpen zijn gerealiseerd. Eén is Park in Water (1997) in Den Haag, gebaseerd op het idee van een stuk land dat als een taartpunt losgesneden is en wegdrijft, met boompjes en al. De `scheur' ertussen is opgevuld met stapstenen en een soort bloempotten.

Wegens geldgebrek is maar een deel van Acconci's ontwerp hier uitgevoerd, iets waar hij zelf geen probleem van maakt: werk in de openbare ruimte is nu eenmaal altijd een compromis tussen de maker en de belanghebbende partijen, zegt hij. Maar in Den Haag wreekt zich zijn gebrek aan gevoel voor beeld en voor fysieke objecten en materialen. Het idee van de wegdrijvende taartpunt is anekdotisch en onbenullig, en het resultaat is een onsamenhangend geheel van losse elementen die aan de plek alle ruimte hebben ontnomen.

Dit blijkt karakteristiek te zijn voor Acconci's werk als designer en architect. In de ontwerpen op de tentoonstelling wordt geen ruimte, maar juist het tegenovergestelde gecreëerd: benauwenis. ,,Misschien is architectuur inherent totalitair'', zei Acconci in een interview, en dat is hier zeker het geval. Acconci is uit op manipulatie van menselijk gedrag, door smalle doorgangen, bruggen, drijvende elementen en dergelijke. Zijn architectuurontwerpen hebben het karakter van propaganda. Het gaat hier over machtsverhoudingen en territoriumdrift. In die zin is Acconci trouw gebleven aan de thematiek van zijn performances. De vraag is of dit ook goede architectuur op kan leveren.

Tentoonstelling: Vito Hannibal Acconci Studio: Word / Action / Architecture. Tentoonstelling in Stedelijk Museum, Post CS-gebouw, 2e verdieping, Oosterdokskade 5, Amsterdam. Dagelijks 10 - 18 uur. Tot 8 januari.