Het merk Alexander Pechtold

Minister Alexander Pechtold wil dat `gewone mensen', ofwel kiezers, hem telkens zien. Dat lukt: hij heeft gevoel voor public relations. Maar dat irriteert collega's. ,,Hij loopt het gevaar dat hij met al zijn charmes het imago krijgt van een eendagsvlieg die zijn dag niet had.''

Hij is lid van de partij van de nuance, zegt Alexander Pechtold. ,,Daarom zeg ik: laat ik dan maar wat minder bescheiden zijn. Ik voel een enorme innerlijke onrust.'' Pechtold zit in zijn kamer op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Het is vrijdagmiddag, anderhalve week geleden. De minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties staat op het punt voor een werkbezoek te vertrekken naar de Nederlandse Antillen.

Sinds ruim een half jaar is Alexander Pechtold (39) minister. En sindsdien zorgt hij met enige regelmaat voor ophef. In een interview met De Telegraaf had de minister die week de aftrekbaarheid van de hypotheekrente ter discussie gesteld. Op een bijeenkomst van het Genootschap van Hoofdredacteuren had Pechtold eerder de bestuurscultuur in Den Haag ter discussie gesteld. Politici praten elkaar te veel naar de mond, vindt hij. Het kabinet is tegen legalisering van softdrugs, Pechtold is vóór.

Collega-ministers ergeren zich inmiddels aan de `minister zonder portefeuille', die zich keer op keer buiten zijn eigen werkterrein begeeft. Minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD), in de Volkskrant: ,,Als ik al deze praat van collega Pechtold hoor, denk ik: die man verveelt zich.'' Op de uitlating van Pechtold dat ,,Den Haag het grootste probleem is van Den Haag, riposteerde collega Kamp (Defensie, VVD): ,, En het grootste probleem van D66 is D66. En het grootste probleem voor Pechtold is Pechtold.''

,,Niet iedereen neemt me deze houding in dank af'', zegt de minister. ,,Er zijn conservatieve krachten in Den Haag. En irriteren hoort er soms gewoon bij.'' Pechtold is nog wat ,,zoekende naar de effectiefste manier om mijn boodschap uit te dragen''. Maar, zegt hij er meteen achteraan, ,,ik weet zeker dat mensen die niet elke dag in Den Haag rondlopen, mijn houding wel weten te waarderen.''

Vijf dagen na het gesprek op Pechtolds werkkamer ontstond voor de zoveelste keer opschudding. Ons Contact, het blad van de SGP-jongeren, publiceerde een interview met Pechtold waarin hij premier Balkenende bekritiseerde. Telkens weer waarschuwen voor terroristische aanslagen ,,draagt bij aan het doemdenken''. ,,We moeten nu eens minder kakelen over terreurdreiging.''

Pechtold, nog op de Antillen, kreeg meteen een telefoontje van de premier. Ook minister Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD), reageerde boos. Pechtold bood zijn excuses aan, maar geeft de schuld aan de redactie van Ons Contact. Het artikel zou in het septembernummer verschijnen, maar werd pas een maand later geplaatst. Net op het moment dat er een grote operatie was geweest van politie en justitie tegen de Hofstadgroep.

Is Alexander Pechtold bewust uit op de confrontatie om zijn politieke profiel te verhogen? Loopt hij zich warm voor de vacante post van lijsttrekker voor D66 bij de Tweede-Kamerverkiezingen van 2007? Vrienden, bekenden en (oud-)collega's roemen Pechtold om zijn eigenzinnigheid, zijn talent om media te gebruiken voor zijn boodschap en zijn bravoure. Maar even zo vaak worden genoemd: zijn lange tenen en vooral, zijn ijdelheid.

Tweede-Kamerlid Wim van de Camp (CDA) zegt: ,,Hij weet nog niet waar zijn grenzen liggen als minister zonder portefeuille. Je ziet het ook aan de manier waarop hij in de Kamer vragen beantwoordt tijdens het vragenuur. De meeste ministers nemen dan een bescheiden houding aan, maar hij staat daar alsof hij wil zeggen: ,,Jongens, ik zal het jullie nog één keer uitleggen.''

De toekomstig partijleider Pechtold zit de minister Pechtold dwars, vindt fractievoorzitter in de Tweede Kamer André Rouvoet (ChristenUnie). ,,Het soort grappen dat hij nu uithaalt, kan hij zich als minister niet te veel permitteren. Met name het Antillen-dossier is gevoelige materie waar met al te lichtzinnig optreden fouten gemaakt kunnen worden.''

Ook binnen zijn eigen partij worden het optreden van Pechtold en zijn publieke uitlatingen met gemengde gevoelens bekeken. ,,Pechtold is herkenbaar voor de kiezer en ook voor zijn eigen partijgenoten'', zegt partijprominent en commissaris van de koningin in Utrecht, Boele Staal. ,,Maar hij loopt het gevaar dat hij met al zijn charmes het imago krijgt van een eendagsvlieg die zijn dag niet had.''

Pechtold trad dit voorjaar aan na de val van zijn voorganger Thom de Graaf en het daaropvolgende Paasakkoord. Staal was daarop tegen: ,,Dit kabinet is uitgeregeerd, maar Pechtold zal straks toch de verkiezingen in moeten gaan met de boodschap dat zijn partij zitting heeft gehad in een goed kabinet. Dat had gekund als D66 na de breuk er een goed programma had uitgehaald, maar dat is niet gebeurd.''

Pechtold werd eind maart gepresenteerd als de nieuwe minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties. Hij was op dat moment partijvoorzitter en burgemeester van Wageningen. Het ministerschap leek het vervolg op zijn opvallende opmars binnen de partijgelederen.

In 1989 werd de toen 24-jarige student kunstgeschiedenis lid van de lokale afdeling van D66 in Leiden. Pechtold was vijf jaar daarvoor uit het Zuid-Hollandse dorpje Rhoon naar Leiden verhuisd. Zijn vader was manager bij Dura Bouw en stemde PvdA of VVD dat lag eraan welke partij volgens hem een steuntje in de rug kon gebruiken. ,,Over politiek praatten we weinig'', zegt Pechtold.

Pechtold stemde aanvankelijk VVD, maar voelde zich toch meer aangetrokken tot D66. De Leidse wethouder Ron Hillebrand (PvdA): ,,In Leiden is hij een echte liberaal geworden. Alle meningen die hij nu uitdraagt, zijn daar gevormd. Hij is tegen iedere beperking van het individu. Daarom is hij wars van linkse inmenging in de keuzevrijheid van mensen, maar ook tegen meer rechts ingegeven beperkingen als cameratoezicht en preventief fouilleren.''

In Leiden meldde Pechtold zich als tientjeslid. Toen kort daarop een vrouw van de partij aanbelde bij zijn studentenhuis (Minerva) en vroeg of hij wilde folderen voor de Europese verkiezingen, werd hij ook actief voor de partij. ,,Het is een beetje per ongeluk gegaan, als een dominoreeks die niet wilde ophouden'', zegt Pechtold nu.

De gemeenteraadsverkiezingen van 1990 werden voor de Leidse afdeling van D66 een groot succes. De partij behaalde acht zetels in de gemeenteraad. Thom de Graaf werd raadslid, net als het toekomstige Kamerlid Jan Hoekema. Pechtold werd fractieassistent. Een ijverig baasje, typeert Hoekema (nu cultureel ambassadeur) de jonge Alexander Pechtold. ,,Hij deed het ren- en sjouwwerk met overgave.''

Net als Pechtold was ook Daan Sloos fractie-assistent, toen nog voor de SP. Inmiddels zit Sloos voor Leefbaar Leiden in de raad. Sloos en Pechtold ontwikkelden ,,een innige haat-liefdesrelatie'', zegt Sloos. ,,Dat krijg je als je veroordeeld wordt tot de bankjes achterin de raadszaal.'' Als fractie-assistent, en later als lokaal politicus was Pechtold ,,bepaald geen hoogvlieger'', vindt Sloos. ,,Hij staat graag in het middelpunt van de belangstelling.''

,,Hij is vooral bezig met het verkopen van het merk Alexander Pechtold'', zegt de Leidse fractievoorzitter Gerard van Hees (GroenLinks). Van Hees voerde in 2002 collegeonderhandelingen met Pechtold. Onder diens lijsttrekkerschap had D66 opnieuw fors gewonnen. ,,Pechtold weet precies hoe je de media moet bespelen. Doordat hij vaak in de krantjes stond, werd hij een echte lokale beroemdheid.'' Het viel Van Hees wel steeds meer op dat Pechtold ,,erg van de verpakking is''. ,,Hij is bepaald geen dossiervreter. Hij provoceert, lokt debat uit. Maar hij doet dat vooral om op het podium te staan.''

Toen Pechtold in 1997 gevraagd werd wethouder te worden, moest hij zijn baan van veilingmeester bij Van Stockum's Veilingen opgeven. Nog steeds is dat zijn echte passie, zeggen bekenden. Pechtold: ,,Weet je waarom ik zo duidelijk kan spreken voor een groep? Dat heb ik daar geleerd.'' En op luide toon ratelt hij: ,,120, 130, 140, 150... Niemand meer dan 150, 160, 170?!''

De grootste rel tijdens het wethouderschap van Pechtold ging over een referendum, een van de bestuurlijke vernieuwingen waar D66 voorstander van is. Pechtold presenteerde in 2002 plannen voor de aanleg van de Rijn- en Gouwelijn, een sneltram dwars door het centrum van Leiden. Een verzoek van de fractie van de ChristenUnie om hier een referendum over te houden, wees hij af. Argument: die sneltram is van bovenlokale betekenis en kan dus niet door burgers van één gemeente worden tegengehouden.

Hoewel hij Leiden twee jaar geleden verliet om burgemeester van Wageningen te worden, is hij zijn oude gemeente niet vergeten. Net na de jaarwisseling stond er in het huis-aan-huisblad Het op Zondag een artikeltje: breed lachend, zittend onder de kerstboom met zijn gezin, wenste hij de inwoners van Leiden een gelukkig nieuwjaar. Van Hees: ,,Dat was in de tijd dat iedereen nog dacht dat de gekozen burgemeester ingevoerd zou worden.''

Soms bemoeit hij zich nog rechtstreeks met de lokale politiek in Leiden. Vorige maand ging de Leidse gemeenteraad met een krappe meerderheid akkoord met een voorstel van de D66-fractie om kiezers bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen op willekeurige stembureaus te laten stemmen. Dit `mobiel stemmen' is een project van minister Pechtold. Hij is op zoek naar gemeenten die hier vrijwillig mee gaan experimenteren.

Het voorstel leek te stranden omdat de fractie Leefbaar Leiden er niet voor was. Pechtold heeft toen persoonlijk de fractievoorzitter gebeld, en die was er gevoelig voor dat hij de minister zelf aan de lijn kreeg.

Inderdaad, zegt fractievoorzitter Daan Sloos, ,,ik ben gebeld''. ,,En dan ga je toch nadenken. Waarom eigenlijk alles bij het oude laten? Is een gewoon stembureau niet wat oubollig?'' Leefbaar Leiden stemde voor het project, zoals Pechtold wilde.

Contact met `gewone mensen' is de rode draad in Pechtolds bestuurlijke carrière. Hij gaat er prat op dat burgers hem kunnen aanspreken en dat hij contact met de mensen van buiten de politiek onderhoudt. ,,De politiek persoonlijk maken'', noemt Pechtold dat zelf. Als burgemeester van Wageningen riep hij mensen op hem voor het avondeten uit te nodigen. Partijgenoot Jan Hoekema: ,,Zulke acties leverden hem publiciteit in de lokale media op. Dat vindt hij belangrijk. Zo wil hij een band opbouwen met de kiezer.''

Ook op de Antillen en Aruba profileert Pechtold zich graag als flamboyant bestuurder die meer oog heeft voor `de gewone man op straat' dan de taaie vergaderingen over bestuurlijke vernieuwingsprogramma's en financieel-economische hervormingen. Sinds zijn aantreden heeft Pechtold, met zeven werkbezoeken, in uren geteld meer tijd doorgebracht op de Antillen en Aruba dan in de Tweede Kamer. En hij zegt het niet met tegenzin te doen. ,,Ik ben iemand uit het lokale bestuur, dat staat me zo aan in deze portefeuille. Dat je met mensen rechtstreeks kan praten. Dat staat me soms tegen in het Haagse'', zei hij vorige week op Curaçao.

In Nederland blijft de vraag of Pechtold lijsttrekker van zijn partij gaat worden. Volgens Hoekema zou hij een uitstekend kandidaat zijn. ,,Daarin ben ik het met fractievoorzitter Dittrich eens. Als Pechtold het wil, maakt hij een grote kans.'' Ook Rouvout vindt dat Pechtold meer capaciteiten heeft dan momenteel over hem gedacht wordt. ,,Hij heeft het nodige in huis om zijn mannetje te staan, dat zie je ook aan zijn gedrag in de Tweede Kamer. Zijn eerste begrotingsdebat sinds zijn aantreden deed hij afgelopen maand grotendeels uit zijn hoofd, zonder papiertjes of hulp van zijn ambtenaren.''

,,Hij is de ideale kandidaat-lijsttrekker voor D66'', zegt het Tweede-Kamerlid Niesco Dubbelboer (PvdA). ,,Hij genereert meer media-aandacht dan zijn voorganger De Graaf en mensen vinden hem aardig. Hij kijkt en oogt sympathiek. Hij moet zich alleen niet profileren als de Heinsbroek uit het eerste kabinet-Balkenende. Je kunt wel zéggen dat je wars bent van dat `Haags gedoe', maar als je daar middenin zit, kun je dat niet al te vaak doen. Dan verlies je geloofwaardigheid.''

De beoogd lijsttrekker kijkt voorlopig de kat uit de boom wat zijn kandidatuur betreft. Pechtold: ,,Alexander Pechtold moet, voordat hij anderen gaat overtuigen, eerst nog zichzelf overtuigen.''

Met medewerking van Miriam Sluis.