Losgezongen wetenschap

De top van de Europese wetenschap zit over een paar jaar te brainstormen in Doesburg. Dat is het visioen van de initiatiefnemers van het Para Limes Institute.

WAT BEGON ALS een enthousiast idee aan de borreltafel gaat nu echt gestalte krijgen. In het voormalige klooster Mariëngrave opent het Institute Para Limes over krap een jaar haar deuren. Een select groepje Europese topwetenschappers afkomstig uit verschillende disciplines zal zich er buigen over wetenschappelijke problemen die de grenzen van vakgebieden overschrijden.

Dat klinkt wat vaag, maar dat is met opzet, legt de Wageningse hoogleraar productie-ecologie Rudy Rabbinge uit. Rabbinge is één van de initiatiefnemers. ``Er is geen agenda,'' zegt hij. ``De wetenschappers zullen gezamenlijk de goede vragen formuleren.'' Groepjes van vijf tot zeven wetenschappers zullen brainstormen over een vraagstelling, waarna zij workshops en andere informele bijeenkomsten organiseren om ook andere onderzoekers erbij te betrekken.

Para Limes (`over grenzen heen') zal een instituut worden naar het voorbeeld van het vooraanstaande Amerikaanse Santa Fe Institute. `Santa Fe' ontstond twintig jaar geleden uit het Los Alamos laboratory en heeft sindsdien ondanks zijn afgelegen ligging in de Nevada-woestijn een gedegen reputatie opgebouwd. Biologen, wiskundigen, fysici en economen werkten er aan het oplossen van complexe vraagstukken in de wetenschap. Dat heeft nieuwe theoretische inzichten opgeleverd op interdisciplinaire gebieden zoals de werking van zelforganiserende systemen, genetische algoritmen om het proces van evolutie te beschrijven en een virtueel systeem waarmee het gedrag van de koersen op aandelenbeurzen gesimuleerd en geanalyseerd kan worden.

leiders

Para Limes wordt een Santa Fe in het klein, zegt Rabbinge. ``Niet veel meer dan dertig mensen plus een netwerk eromheen. De mensen die er komen te zitten moeten een staat van dienst hebben. Nobelprijswinnaars, vraagt u? Op dat niveau moet je zitten, ja. Nederlandse Nobelprijswinnaars zijn dun gezaaid, dus het zullen vooral buitenlanders zijn. We zoeken leiders in intellectuele zin. Enkele van de 21 founding fathers, die zich aan ons initiatief gecommiteerd hebben, zijn Nobelprijswinnaars, zoals Sydney Brenner, Manfred Eigen en Peter Schuster.''

Het idee is dat de geselecteerde wetenschappers binnen Para Limes voor een periode geheel worden vrijgesteld van hun dagelijkse beslommeringen, legt Rabbinge uit. ``We willen een omgeving creëren waarbinnen wetenschappers zich aan vragen kunnen wijden waaraan zij binnen hun universiteit niet toekomen.''

Het idee voor Para Limes begon veel kleinschaliger, aanvankelijk wilden de intiatiefnemers een instituut vestigen binnen de driehoek Wageningen, Nijmegen, Enschede om de samenwerking in de regio te bevorderen. ``Op de kaart bleek dat Doesburg precies in het centrum van de de driehoek lag. De burgemeester van Doesburg reageerde enthousiast op een telefoontje. Hij meldde meteen dat er in zijn gemeente een klooster leegstond, dat zeer geschikt zou zijn voor een geleerd instituut. Na een werkbezoek aan Santa Fe in de VS was het enthousiasme zo groot, dat we besloten een Europese variant daarvan op te zetten. Niet voor de regio, maar voor heel Europa.''

Met een startsubsidie van 40.000 euro van NWO werd dit jaar een oprichtingsconferentie georganiseerd in Ruurlo. Volgend jaar maart komt er een vervolgbijeenkomst in Straatsburg, ditmaal gefinancierd door de European Science Foundation. Het geld voor het runnen van het instituut moet straks ook komen van ESF, aangevuld met donaties uit het bedrijfsleven en particuliere giften.

Toch zijn er ook sceptici. Eerst zien, dan geloven, vindt bijvoorbeeld Franjo Weissing, hoogleraar Theoretische Biologie in Groningen. ``Para Limes? Heet het zo? In eerste instantie was ik natuurlijk blij met een nieuw instituut dat zich met complexiteit, mijn vakgebied, gaat bezighoouden. Maar tot nu toe heb ik alleen nog maar heel vage plannen gehoord'', zegt Weissing. ``Of het werkt? Soortgelijke instituten wel. Santa Fe werkt ontzettend goed en ook uit het Institute for Advanced Studies in Berlijn komen heel leuke dingen voort. Maar om succesvol te zijn zal het instituut ervoor moeten zorgen dat er steeds nieuwe mensen meedoen.''``De Max Planck-instituten in Duitsland hebben heel goede mensen, maar gezien de kwaliteit van deze mensen valt de wetenschappelijke output een beetje tegen. Dat komt volgens mij door de beslotenheid van die instellingen. Er zijn natuurlijk genoeg tegenvoorbeelden te bedenken, maar over het algemeen denk ik dat de hoge turnover door studenten en promovendi op universiteiten wat gezonder is.''

roer om

Toch kan losgezongen wetenschap vruchtbare resultaten opleveren, weet Rabbinge uit ervaring. ``Ikzelf heb tien jaar lang in de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid gezeten en daarin precies zo'n ervaring gehad. De raad was natuurlijk op beleid gericht, maar doordat wij losstonden van de dagelijkse gang van zaken konden wij dingen uitzoeken waar beleidsmakers nooit toe zouden zijn gekomen. Zo conludeerden wij in een uitvoerig rapport over toekomstscenario's in het Europese grondgebruik dat dezelfde opbrengst van de landbouw is te realiseren met 40 procent minder landgebruik, als alle factoren zoals gewasbescherming en bemesting optimaal worden ingezet. Maar dan moet je wel bereid zijn het roer radicaal om te gooien. Utopieën zijn mogelijk, zelfs als die heel erg afwijken van de huidige situatie. Mijn ervaring leert dat je dit soort paradigmaverschuivingen alleen kunt doen in een omgeving die is vrijgesteld.''

wetten

Hoogleraar aquatische ecologie Marten Scheffer van de Wageningen Universiteit ziet ook wel wat in het nieuwe instituut, waar een intellectuele kruisbestuiving tussen discplines tot stand moet komen. ``Ik heb soortgelijke ervaringen met mijn onderzoek naar welke algemene wetten gelden in dynamische of complexe systemen,'' zegt Scheffer. ``Mijn onderzoek richt zich op de ecologie van meren, maar dezelfde theorieën hebben we ook succesvol toegepast op woestijnen en koraalriffen. Ook hebben we ze in samenwerking met sociale wetenschappers toegepast op bijvoorbeeld het ineenstorten van oude culturen en het plotseling omslaan van opinies in de samenleving. Dit is niet alleen boeiend en verslavend, maar het kan ook leiden tot nieuwe inzichten in andere vakgebieden. Op dat theoretische abstractieniveau kun je veel van elkaar leren.''

Scheffer: ``Een belangrijk aspect van Santa Fe is dat hooggeschoolde wetenschappers zich er een tijdje kunnen terugtrekken om zich te concentreren op één onderwerp. Het is een soort veredeld hutje op de hei. Als je kijkt naar de ervaringen hiermee her en der in de wereld blijkt het heel goed te werken. Het is een proeftuin voor de wetenschap die heel productief kan zijn.''

En zou Scheffer zelf naar Para Limes gaan? ``Haha, dat werkt misschien niet goed genoeg omdat ik 's avonds naar huis kan rijden. Het werkt veel beter als je wordt ondergedompeld in het probleem, als je met de andere wetenschappers eet, 's avonds bij de open haard zit en samen een wandeling maakt. Dan laat het probleem je niet meer los.''

www.paralimes.org