Is rechterlijke macht Zuid-Afrika racistisch?

Een zwarte rechter in Zuid-Afrika klaagt over racisme binnen de overwegend blanke rechterlijke macht. Heeft hij zelf een collega uitgemaakt voor ,,blanke drol''?

De discussie tussen de zwarte rechter en de blanke advocaat achter de gesloten deuren van een kantoor in Kaapstad was verhit. Zoveel is zeker. Maar of de zwarte rechter in zijn drift de raadsman inderdaad heeft uitgemaakt voor ,,blanke drol''? Of hij hem opdroeg ,,terug naar Nederland'' te gaan, geboorteplaats van zijn verre voorvaders zoals de blanke versie van dit verhaal beweert?

Zuid-Afrika zal het nooit zeker weten. Een gerechtelijk onderzoek naar de Kaapse rassenrel die dezer dagen de voorpagina's vult zal er niet komen, werd deze week bekend. Maar het gerucht heeft zijn werk al gedaan, zoals wel vaker in dit land. De Zuid-Afrikaanse rechterlijke macht, hoeder van de veelgeprezen jonge democratie, is ,,racistisch'', ,,gekleurd'', ,,bevooroordeeld''. Zo beweren advocaten, commentatoren en sommige politici de afgelopen dagen althans.

Pikant genoeg wordt de eerste die deze aantijging met zoveel woorden durfde te maken, nu zelf verdacht van racisme. Het was uitgerekend John Hlophe, dezelfde zwarte rechter die zo zou zijn uitgevallen tegen de blanke advocaat. Hij schreef eerder dit jaar een rapport van 43 pagina's dik over onverbloemd racisme onder zijn collega's.

In het rapport beschrijft Hlophe tot in detail hoe hij en zijn zwarte ambtgenoten zijn vernederd en te kijk gezet sinds zijn aantreden in Kaapstad nu alweer tien jaar geleden. Blanke advocaten zouden de pleidooien van hun zwarte collega's bij wijze van grap aan elkaar rondsturen, de taalfouten met rode pen onderstreept. Zwarte rechters zouden niet worden uitgenodigd op lunches en partijtjes. Blanke advocaten zouden rechtszaken, voorgezeten door zwarte rechters, geregeld intrekken en onder arbitrage van gepensioneerde blanke rechters afhandelen.

,,Ik voel me behandeld als een nul'', schrijft Hlophe, momenteel president van de gezamenlijke rechtbanken in de Westelijke Kaapprovincie. De beschuldigingen van racisme die nu tegen hemzelf zijn geuit, doet hij af als ,,een samenzwering'', onderdeel van het patroon om zijn gezag te ondermijnen.

De onderlinge kinnesinne op de werkvloer van een Kaapse rechtbank daargelaten, de zaak Hlophe illustreert een breed gedragen sentiment in Zuid-Afrika over ras en rechtsspraak. De regering mag elf jaar geleden van kleur verschoten zijn, de rechterlijke macht daarentegen is in de ogen van velen nog veel te blank. Een bastion van de oude vaandeldragers van apartheid.

Luister naar de reacties op vonnissen in politiek getinte zaken. Toen een blanke rechter eerder dit jaar voormalig anti-apartheidsstrijder Schabir Shaik veroordeelde tot 15 jaar celstraf wegens fraude en corruptie, heette hij op spandoeken ,,een racist''. Net als de blanke rechter die eerder het vermeende brein achter het biologische wapenprogramma van het apartheidsregime vrijsprak, Wouter Basson alias `Dokter Dood'.

Dat wantrouwen is logisch, vindt Mvuseni Ngubane, de voorzitter van de Black Lawyers Association, het Zuid-Afrikaanse Verbond van Zwarte Advocaten. Maar een derde van de rechters is zwart. ,,Als meer dan tachtig procent van de bevolking zwart is, ben je dus niet geloofwaardig. We moeten hervormen, en snel ook. Perceptie is heel belangrijk in de rechtspraak.''

Dat vindt de Zuid-Afrikaanse regering ook. President Thabo Mbeki en zijn regeringspartij ANC dringen in toespraken steeds feller aan op verandering van de ,,denkrichting'' van de rechters. Die zou niet overeenstemmen met die van ,,de massa''. Als rechters zich niet aanpassen, moeten ze niet opkijken over ,,vijandigheid van het volk''.

Mbeki heeft die vijandigheid recentelijk aan den lijve ondervonden. Vakbondsleiders, tevens lid van de regeringspartij, eisen dat hij de rechtszaak tegen de van corruptie verdachte tweede man van zijn partij, de ontslagen vice-president Jacob Zuma, tegenhoudt. Uit woede over de weigerachtigheid van Mbeki om de scheiding der machten te ondermijnen, verbrandden Zuma's aanhangers vorige week voor het oog van de camera T-shirts met de afbeelding van de president.

Zet het straatrumoer de integriteit van de rechterlijke macht in Zuid-Afrika op het spel? ,,Het is onvermijdelijk dat alle beschuldigingen over en weer de reputatie van de rechterlijke macht beïnvloeden'', zegt George Bizos, advocaat van onder anderen Nelson Mandela. Bizos is voorzitter van de Judicial Services Commission, verantwoordelijk voor de hervorming van het gerechtelijk apparaat. Maar hoe het volk ook mort, zo makkelijk is hervorming niet. De vijver waaruit de zwarte rechters moeten komen, blijkt vervaarlijk droog.

,,Het is heel moeilijk om succesvolle zwarte advocaten te bewegen rechter te worden'', zegt Bizos. ,,We kunnen moeilijk concurreren met de salarissen die de grote bedrijven hun bieden.'' Dat geld is belangrijk voor het jonge zwarte talent en veel minder voor de oude blanke rotten in het vak die tijdens een lange carrière genoeg hebben kunnen sparen.

Maar wat niet vanzelf komt, kan van boven worden opgelegd, vindt het ministerie van Justitie. Het departement werkt nu aan wetgeving die het mogelijk maakt rechters sneller te benoemen. President Thabo Mbeki nam het voortouw door in mei Pius Langa te benoemen tot 's lands opperrechter, de eerste zwarte Chief Justice uit de geschiedenis van Zuid-Afrika.

Met een zwarte rechter als boegbeeld van de rechterlijke macht zullen de beschuldigingen van racisme vanzelf verstommen, hoopt Mbeki. Maar wat nou als zwarte rechters ook niet op hun woorden passen?