`Ben ik moslim, Marokkaan of Berber?'

Veel Marokkaanse jongeren van Berberse komaf willen opeens alles weten over `hun' taal en cultuur. Op internet wisselen ze tradities uit. Maar een column over het verschil tussen Arabieren en Berbers viel verkeerd.

Toen Yumus Hankouri zeven jaar oud was, kreeg hij op zijn Nederlandse school `Marokkaanse les'. In het Arabisch. ,,Maar ik kende alleen Nederlands en Berbers.'' Omdat Hankouri de taal van de lerares niet verstond, gingen ze over in het Nederlands. De juf vertelde over de geschiedenis van Marokko: ,,Dat de Berbers onbeschaafde mensen waren, die gras en bladeren aten en rooftochten hielden. Gelukkig hadden de Arabieren het Berbervolk getemd. Toen ik naar huis ging voelde ik me niets waard: ik was geen Marokkaan, ik was een Berber.''

Yumus Hankouri (25) wil sindsdien zo veel mogelijk te weten komen over de Berbertaal en -cultuur. Hij is lid van Syphax, de oudste van de achttien Berberverenigingen in Nederland. In Nederland is naar schatting 80 procent van de 250.000 Marokkanen van Berberse komaf, voornamelijk uit het Rif-gebergte. Hoewel tussen de Arabische Marokkanen en Berber-Marokkanen geen etnisch onderscheid is – de meeste Arabische Marokkanen zijn oorspronkelijk ook van Berberafkomst – is er wel verschil in taal en cultuur.

Tijdens een iftar (een feestelijke maaltijd tijdens ramadan) aan de Hogeschool van Amsterdam, doen jonge Marokkanen zich aan de gedekte tafels te goed aan thee en dadels. Een jongen heeft een berg suikerzakjes verzameld. ,,De suiker neem ik mee als ik een meisje om haar hand ga vragen'', demonstreert hij zijn kennis van de tradities. ,,Dan moet je ook rozenwater meenemen'', reageert een tafelgenote. Hij kijkt haar niet-begrijpend aan. Zelf kent hij dat Arabische gebruik niet. ,,Oh, ben je soms Berbers?'' zegt ze.

De meeste Berber-Marokkaanse jongeren hebben weinig meegekregen over hun achtergrond. Hun ouders is ingeprent dat Berbers een minderwaardige cultuur is. De verhalen en tradities binnen de Berbergemeenschap stammen van vóór de islam en worden gezien als heidens. Het Arabisch is superieur: dat is de taal van de islam, van het Paradijs. Maar de Berber-Marokkanen spreken thuis Berbers, Arabisch beheersen ze minder goed.

De stereotiepen die Spunk-columniste Hasna El Maroudi deze zomer aanhaalde over de ,,onontwikkelde berggeiten'' in haar column `De Berbers' raakten een gevoelige zenuw in de Marokkaanse gemeenschap. Het leek erop alsof zij een sluimerend conflict tussen Berbers en Arabieren deed oplaaien. De column leidde tot zulke heftige reacties en zelfs bedreigingen dat El Maroudi begin deze maand besloot om als columniste te stoppen.

Voor de felheid van het debat over de column zijn verschillende verklaringen, zo blijkt uit gesprekken met jongeren, wetenschappers en bestuurders bij verschillende organisaties. Veel jonge Marokkanen vinden dat El Maroudi ,,de verhoudingen onnodig op scherp zette''. Vooral ,,omdat we allemaal moslims zijn''. De jongeren voelen zich in de Nederlandse samenleving vaak aangevallen en willen daarom graag eensgezindheid uitdragen: ,,De rechtse autochtoon zit precies te wachten op verdeeldheid.''

Het Platform Marokkaanse Jongeren Utrecht was van plan om aangifte te doen tegen El Maroudi, maar zag daar later vanaf. Secretaris Said Titawien (21) noemt de rivaliteit tussen Berbers en Arabieren ,,onschuldig'' en vergelijkt het met de spanning tussen Amsterdammers en Rotterdammers. Wel zegt hij dat de interesse voor de Berbercultuur bij jongeren toeneemt: ,,Dat heeft volgens mij te maken met een zoektocht naar identiteit. Sommigen houden zich daarom meer bezig met de islam, anderen met de Berbercultuur.''

Nadia Ezzeroili (22) is lid van de net opgerichte vrouwenvereniging Buya. ,,Ik lees nu Berberse liefdesgedichten. Prachtig'', zucht ze. Volgens Nadia – metalen Berbersymbool om de hals – is het `hip' om voor je Berber-zijn uit te komen. De muziek wordt vaker op de radio gedraaid, de sieraden zien er spannend `etnisch' en antiek uit. Van `onderdrukt volk' is het accent verlegd naar `opstandig en heldhaftig volk'. Grote held is Abd-el-Krim, die in de jaren twintig in de Rif een opstand tegen de Spanjaarden leidde. ,,Juist omdat de Berbers altijd zijn onderdrukt, wil ik me inzetten om de cultuur meer bekendheid te geven'', zegt Nadia. De interesse van meisjes zoals zij wordt aangewakkerd door internet. Op de forums van sites als amazigh.nl, tawiza.nl en marokko.nl wisselen jonge Marokkanen informatie en ervaringen uit.

Het Berbers is een verzamelnaam voor meerdere Berbertalen zoals Tamazight en Tarifit en wordt onder meer gesproken door Marokkanen in het Rif- en Atlasgebergte. Maar op televisie, in kranten, in moskeeën en op school is de voertaal klassiek Arabisch. Zo ziet de Marokkaanse overheid dat het liefst: Arabisch is de taal van de islam. In Nederland werd dat Marokkaanse taalregime overgenomen. Taalles voor Marokkanen werd volgens de (inmiddels afgeschafte) regeling Onderwijs in Allochtone Levende Talen (OALT) in het Arabisch gegeven, en de MTNL (Multiculturele Televisie Nederland) zond tot vorig jaar programma's voor de `Marokkaanse doelgroep' uit in het Arabisch.

,,De Berbers is een minderwaardigheidscomplex aangepraat'', zegt Syphax-voorzitter Hamid Boussedra (40). Volgens hem is dat de reden dat Berberjongeren relatief vaak ontsporen of vatbaar zijn voor extremisme. ,,Ze gaan zoeken naar hun identiteit, ben ik moslim, ben ik Marokkaan, ben ik Berber? Als er dan een man met een lange baard op je pad komt die een kant-en-klare identiteit (als fundamentalistische moslim, red.) voor je heeft, pak je dat gretig aan.''

,,Woestijnromantiek'', noemt de Leidse hoogleraar Harry Stroomer de hernieuwde aandacht voor de Berberse taal en cultuur. Stroomer geeft al twintig jaar les in het Berbers aan de Universiteit Leiden. Nu in Marokko meer erkenning voor het Berbers is, voelen Marokkanen in Nederland ook meer vrijheid om hun Berberse identiteit uit te dragen, zegt Stroomer. ,,Sommigen slaan erin door, dat zie je vaker als mensen zoeken naar hun `roots'. Willen ze opeens het oorspronkelijke Berberschrift leren, met ingewikkelde symbolen en tekens die van de Touaregs afkomstig zijn.'' Hij ziet het groeiende Berberbewustzijn niet als het `shoppen' voor een identiteit: ,,Het is een verwarrende kluit van politieke, emotionele en godsdienstige gevoelens.''

Volgens Paolo De Mas, Marokko-specialist aan de Universiteit van Amsterdam, is het voor tweede- en derde-generatie-immigranten echter ,,standaard'' om op zoek te gaan naar de `roots'. ,,De meesten hebben eigenlijk geen weet van de geschiedenis van de Amazigh, maar die naam klinkt een stuk beter dan de titels `Marokkaan' of `moslim' tegenwoordig oproepen.'' Hij noemt de Berberemancipatie een ,,ongevaarlijke manier om je af te zetten.'' Bijvoorbeeld tegen Marokko, tegen fundamentalisme of tegen ouders, die de islam liever boven de Berbercultuur zien.

De stichting Tawiza is een van de nieuwste Berberorganisaties. Gemiddeld bezoeken zo'n 150 jongeren de maandelijkse lezingen of andere activiteiten. Voorzitter Mohamed Boukiour (32) zegt dat hij geïnteresseerd raakte in de Berbercultuur omdat hij regelmatig werd geconfronteerd met zijn afkomst. ,,Mensen associëren Marokko nu alleen met moslims, met Arabieren.'' Boukiour denkt dat Berbers zich neerleggen bij de overheersing van het Arabisch uit praktische overwegingen: ,,De Arabischtalige islam is wat alle Marokkanen bindt. Berbers moeten zich aanpassen: ze zijn bang dat ze anders in de hemel met niemand kunnen praten.''

Morgen in het Zaterdags Bijvoegsel De mores van het Rif