Nachtelijk niemandsland

Marjoleine Boonstra maakte een film over het nachtelijk leven in de Amsterdamse haven.

Twee motoren rijden een afwerkplek op. Het is nacht. Ze draaien twee rondjes tussen de afgeschutte parkeerplaatsen en verdwijnen weer de nacht in. `Safety First' lezen we onder vaal lamplicht op een uithangbord. Het bord staat achter tralies.

Een scène als deze is goud waard voor een film die Haven Omzwervingen in de nacht heet. De beelden zijn zo mooi dat het lijkt alsof ze zelf geproduceerd zijn, maar cineaste Marjoleine Boonstra bezweert dat er geen regie of voorbereiding aan te pas zijn gekomen: ,,Safety First is de naam van een rijschool. Nu de afwerkplek niet langer in gebruik is, mogen de motorleerlingen er bochtjes oefenen.''

Het begin van Haven is treffend. Er scharrelt een vrouw over een donkere kade, uitgedost met rubberen handschoenen, vuilniszak. Ze houdt de boel wat schoon op een afgedankte Russische onderzeeër, die nu in gebruik is als partyship. Maar er is nog een reden dat ze 's nachts door de haven rondstruint: ,,De mensen zijn hier omdat ze hier willen zijn.''

Dat is een goede definitie van iedereen die Boonstra's pad kruiste in de 21 winternachten dat ze filmde in de haven van Amsterdam, van 11 uur 's avonds tot de volgende ochtend. In een landschap van donker water, lichtpunten, kades, gebogen staal, enorme machines, scheepsrompen en talloze trappetjes, trof ze tien uiteenlopende figuren, zoals de directeur van een overslagbedrijf, een kraandrijver met hooguit drie `hijsjes' per nacht (,,de kraan is mijn leven, buiten mijn kinderen''), een bedachtzame Zuid-Afrikaanse zeeman of de stuurman van de pont, die al 21 jaar dezelfde routine draait: vier minuten heen, vier minuten terug, afvaart elke zes minuten.

Nederland is een moeilijk land voor een filmer, vindt Boonstra, want: ,,Nederland staat strak in de verkeersborden. Een universeel landschap kun je hier vergeten. Maar in de haven vond ik niemandsland. Het moest wel winter zijn, zonder zomers vertier, zonder de zwemmers en de plezierbootjes. Dan blijven de mensen over die niet wensen mee te draaien in het doorsnee leven van alledag. Ze hechten aan hun eenzaamheid. Allemaal zijn ze trots op de haven. Wat ze ook doen, ze vinden het prachtig werk - ook de vrouw die leeft van haar `voedseltochten'.''

Tegen een achtergrond van de beweging van het water, bij het licht van het verwassen nachtelijke groen, worden deze mensen personages die vertrouwelijk over zichzelf vertellen. Boonstra vermoedt dat het donker, de koude en de eenzaamheid ruimte maken voor gevoeligheid. ,,En ik ga mee in het avontuur van hun antwoorden.''

Boonstra liet zich vervoeren door de mensen. Bijvoorbeeld door de dakloze vrouw. Haar handen warmend aan een primitief kacheltje verhaalt ze met keurige stem over haar jeugd en haar wandelingen door de Rotterdamse haven met haar vader, een bruggenbouwer. Ze werd arts, maar woont nu in een gat onder het beton. De directeur van het overslagbedrijf ziet de betrekkelijkheid van het leven in, sinds hij zijn geestelijk gehandicapte schoonzuster af en toe meeneemt naar zijn werk. En een joviale grijze Amsterdammer op een kajuitbootje werd als twaalfjarige naar zee gestuurd, nadat hij eerder als `onhandelbaar' was afgeleverd bij een weeshuis. Zijn moeder? ,,Dat is een verhaal apart.''

Het begin van Haven lag bij de Driestuiversroman van Bertold Brecht. ,,Dat gaat over een soldaat die zonder been uit de oorlog terug komt,'' vertelt Boonstra. ,,Hij wordt bedelaar en merkt dat hij ook op de hoek van een straat op andermans terrein komt. Voor deze film was ik die soldaat: wie spreekt mij aan, op wiens plek sta ik nu weer? Ik had meer misdaad verwacht, in de haven. Maar het was te koud voor moeilijkheden.''

Marjoleine Boonstra filmde ook een houseparty in een havenloods. Laserlicht trekt strakke draden boven honderden deinende lichamen. Ook aan deze omgeving ontfutselt Boonstra een personage, een bleke jongen met een slechte huid. Versuft hangt hij tegen een muur. Praten doet hij niet, wel trekt hij zijn mond open voor een schreeuw die niemand kan horen. Hij sluit zijn ogen en wordt weer een in zichzelf gekeerde eenling, net als alle anderen in Haven.

`Haven. Omzwervingen in de nacht.' Nederland 1, 23.15-00.10u., Humanistische Omroep.